İyunun 11-də səhər saat 8-dən İran adlanan yerdə seçki kampaniyası başa çatır. İyunun 12-dən seçkilərin keçiriləcəyi günədək polis tərəfindən aksiya və mitinqlərin qarşısı alınacaq", - deyə polis komandiri, general İsmail Əhmədi Müqəddəm çərşənbə günü keçirdiyi mətbuat konfransında bildirib. Bu barədə FARS xəbər agentliyi məlumat yayıb.
Müqəddəmin sözlərinə görə, həmin müddət ərzində namizədlərin tərəfdarları hansısa tədbir keçirmək istəyərlərsə, rəsmi icazə almalı və tədbiri qapalı məkanda keçirməliditlər. Əks təqdirdə, polis onlara qarşı tədbirlər həyata keçirəcək.
Müqəddəm bildirib ki, polis seçkilərdə təhlükəsizliyi təmin etməyə tam hazırdır. "Seçki qərargahları ilə müxtəlif görüşlər keçirmişik və onlara təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədi ilə lazimi göstərişlər verilib", -deyə o bildirib.
10 Haziran 2009 Çarşamba
İranda seçkilərin şəffaf keçiriləcəyi barədə bəzi narahatlıqlar qalır – prezidentliyə namizədlə müsahibə
Prezidentliyə namizəd, "Etemad Melli" partiyasının sədri Mehdi Kərrubinin Trend News-un fars redaksiyasına eksklüziv müsahibəsi
- Müsahibələrinizdən birində demişdiniz: "Ordu, Sepah və BASİC bizim üçün əzizdirlər, ancaq azad seçkilər keçirməyə imkan verin". Siz hərbçilərin müdaxiləsi olmadan şəffaf seçkilərə inanırsınızmı?
- İran İslam Respublikasının qanunlarına və İmam Xomeyninin vəsiyyətlərinə görə, hərbçilərin (ordu, Sepah, polis və BASİC) seçkilər prosesinə qarışması qadağandır. Bundan çıxış edərək, seçkilərin təşkilatçıları və iştirakçı namizədlər hərbçilərin seçkilərə qarışmamaları üçün şərait yaratmamalıdırlar. Bu sahədə ümumi problemlər aradan qaldırılıb, ancaq hələ də İranda seçkilərin şəffaf keçiriləcəyi barədə bəzi narahatlıqlar qalır.
- Siz İranın Qərb ölkələri və ABŞ-la əlaqələrini necə dəyərləndirirsiniz? Bu münasibətlərin yaxşılaşdırılması üçün sizin proqramınız necədir?
- Prezident seçilərəmsə, həyata keçirmək niyyətində olduğum dövlət proqramları əsasında İran İslam Respublikasının milli maraqları nəzərə alınmaqla, xarici siyasətdəki problemlər aradan qaldırılacaq və mehriban qonşuluq və sülhsevər siyasət həyata keçiriləcək. Bu mövqedən mən ABŞ kimi ölkə ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağa çalışacağam. Ancaq bütün bunlar ədalətlə və xalqla məsləhətləşərək həyata keçiriləcək.
- Siz prezidentliyə namizəd kimi qadın təşkilatını yaratmısınız. İranın bir çox qadın təşkilatlarının narazılığına səbəb olmuş qanunlara münasibətiniz necədir və bu cür problemlərin həllində sizin hansı proqramınız var?
- Prezident olacağım təqdirdə, mən ilk dəfə olaraq parlamentdə bir qadının nazir postunu tutmasına və prezident səlahiyyətlərimdən istifadə edərək qadınların ölkəni idarə etməsinə, onların siyasi və ictimai sahələrdə iştirakına mane olan qanunların dəyişdirilməsinə çalışacağam. Xoşbəxtlikdən həm konstitusiya, həm də ölkə qanunvericiliyində bu cür problemlərin həlli üçün potensial var.
- Sizin dördüncü müraciətiniz İranın dini və milli azlıqlarına yönəldilib. Siz İranda dini və milli azlıqların siyasi, ictimai, mədəni, iqtisadi və vətəndaş hüquqlarına riayət olunmasına nail ola biləcəksinizmi?
- Mən milli və dini azlıqlara müraciət etmişəm, onlara bu istiqamətdəki proqramım barədə danışmışam. Seçkilərdə qələbə qazansam, konstitusiyanın İran konstitusiyasının milli və dini azlıqlara həsr olunmuş, fəalliyyətdə olmayan maddələri hərəkətə gətiriləcək. Konstitusiyanın 15 və 19-cu maddələrinin yerinə yetirilməsinə nail olmağa çalışacağam. Bütün iranlıların hüquqlarının təmin edilməsi üçün məndən asılı olan hər şeyi edəcəyəm.
- Müsahibələrinizdən birində demişdiniz: "Ordu, Sepah və BASİC bizim üçün əzizdirlər, ancaq azad seçkilər keçirməyə imkan verin". Siz hərbçilərin müdaxiləsi olmadan şəffaf seçkilərə inanırsınızmı?
- İran İslam Respublikasının qanunlarına və İmam Xomeyninin vəsiyyətlərinə görə, hərbçilərin (ordu, Sepah, polis və BASİC) seçkilər prosesinə qarışması qadağandır. Bundan çıxış edərək, seçkilərin təşkilatçıları və iştirakçı namizədlər hərbçilərin seçkilərə qarışmamaları üçün şərait yaratmamalıdırlar. Bu sahədə ümumi problemlər aradan qaldırılıb, ancaq hələ də İranda seçkilərin şəffaf keçiriləcəyi barədə bəzi narahatlıqlar qalır.
- Siz İranın Qərb ölkələri və ABŞ-la əlaqələrini necə dəyərləndirirsiniz? Bu münasibətlərin yaxşılaşdırılması üçün sizin proqramınız necədir?
- Prezident seçilərəmsə, həyata keçirmək niyyətində olduğum dövlət proqramları əsasında İran İslam Respublikasının milli maraqları nəzərə alınmaqla, xarici siyasətdəki problemlər aradan qaldırılacaq və mehriban qonşuluq və sülhsevər siyasət həyata keçiriləcək. Bu mövqedən mən ABŞ kimi ölkə ilə münasibətləri yaxşılaşdırmağa çalışacağam. Ancaq bütün bunlar ədalətlə və xalqla məsləhətləşərək həyata keçiriləcək.
- Siz prezidentliyə namizəd kimi qadın təşkilatını yaratmısınız. İranın bir çox qadın təşkilatlarının narazılığına səbəb olmuş qanunlara münasibətiniz necədir və bu cür problemlərin həllində sizin hansı proqramınız var?
- Prezident olacağım təqdirdə, mən ilk dəfə olaraq parlamentdə bir qadının nazir postunu tutmasına və prezident səlahiyyətlərimdən istifadə edərək qadınların ölkəni idarə etməsinə, onların siyasi və ictimai sahələrdə iştirakına mane olan qanunların dəyişdirilməsinə çalışacağam. Xoşbəxtlikdən həm konstitusiya, həm də ölkə qanunvericiliyində bu cür problemlərin həlli üçün potensial var.
- Sizin dördüncü müraciətiniz İranın dini və milli azlıqlarına yönəldilib. Siz İranda dini və milli azlıqların siyasi, ictimai, mədəni, iqtisadi və vətəndaş hüquqlarına riayət olunmasına nail ola biləcəksinizmi?
- Mən milli və dini azlıqlara müraciət etmişəm, onlara bu istiqamətdəki proqramım barədə danışmışam. Seçkilərdə qələbə qazansam, konstitusiyanın İran konstitusiyasının milli və dini azlıqlara həsr olunmuş, fəalliyyətdə olmayan maddələri hərəkətə gətiriləcək. Konstitusiyanın 15 və 19-cu maddələrinin yerinə yetirilməsinə nail olmağa çalışacağam. Bütün iranlıların hüquqlarının təmin edilməsi üçün məndən asılı olan hər şeyi edəcəyəm.
Böyük Rəsuloğlunun Türküstana qəzetinə MÜSAHİBƏsi
Bu həftə İranda keçiriləcək prezident seçkisi bu ölkədə indiyədək keçirilən seçkilərdən fərqlənir. Bu fərqi yaradan başlıca səbəb namizədlərdən birinin Azərbaycan türkü Mirhüseyn Musəvi olmasıdır. Seçki kampaniyasının gedişi və gözlənilən nəticələrlə bağlı “Türküstan”ın suallarını hazırda Norveçdə yaşayan Dünya Azərbaycanlılarının Haqlarını Müdafiə Komitəsinin sədri Böyük Rəsuloğlu cavablandırır.
- İranda bu dəfə keçirilən prezident seçkiləri bundan əvvəlki seşkilərdən hansı xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir?
- O ölkədəki bu dəfəki seçgilər əvvəlkilərlə böyük ölçüdə üst-üstə düşsə də, aşağıdakı səbəblərə görə fərqlənmələr gözə çarpır.
1- Əhmədi Nəjadın daxili və xarici qələt siyasətləri nəticəsində narahatlıqların artması və rejimin içindən dağılma təhlükəsi. Rejimin çürüməsi ilə bağlı sayın Əkbər bəy Ələminin iki gün öncə Xamneiyə yazdığı məktubu xatırlatmaq istərdim. O məktubda, rejimin batlaqda olduğunu və getdikcə də daha dərinlərə batmaqda olduğunu və nəhayət köçəcəyini vurqulamışdır. Bu sözlər məni 31 il öncə Şah rejimində Təbrizdən millət vəkili Əhməd Bəniəhmədin sözlərini xatırladır. O da, o zaman rejimin dağılmalı olduğunu vurquluyaraq millət vekilliyindən belə istifa etdi.
2- Prezident Obamanın sülhə çağırışı və 30 illik Amerika düşmənliyinin mənfi nəticələri.
3- Ölkədə yaşıyan başqa millətlər, özəlliklə böyük potansiyeli olan Güney azərbaycanlıların haq istəkləri və bu demokratik mübarizədə misli görünməmiş dirəniş.
4- İnsan haqları, özəlliklə qadın haqlarının geniş şəkildə pozulması və dini-məzhəbi ayrı seçgiliklərin yaratdığı gərginlik.
Bu və buna bənzər düyünlər açılmadığına görə dövlət-millət arasında böyük üçürüm yaranmışdır. Bu yaranı bağlamaq üçün rejimin daxilində fikir ayrılıqları bu seçgilərin ən bariz fərqənməsi sayıla bilər. Şübhə yoxdur ki, buna şəxsi mənafe, idəolojik baxış və böyük potansiyeli olan islam inqilabından gözlənilən arzuların yerinə yetirilməməsini də artırmaq gərəkir.
- Öncəki seçkilər zamanı Milli Hərəkat bu kampaniyalara qoşulmayıb onu fars şovnizminin iç işi sayırdılar. Bu seçkidə isə Milli Hərəkatın azərbaycanlı namizədlərə - öncə Ələmiyə, onun namizədliyi qeydə alınmadıqda isə Musəviyə dolayısı ilə dəstək verdiyi sezilir. Sizcə, bu nədən qaynaqlanır?
- Azərbaycan Milli Hərəkatı gücləndikcə daha böyük və düzgün siyasətlərə meydan açır. İndiyəcən, İran siyasətinə qoşulmağın mənfi nəticəsi kimi, bizi aldadaraq hakimiyətin bərkiməsində və ya rejim deyişikliyində qullanmaq qorxusu var idi. Başqa sözlə İranda farsçılıq siyasətini aparan quvvələrin quyruğu olmaq hamını diskindirirdi. Ancaq millətin özünü tanıyan və milli varlığını qorumaq istəyən dairəsi genişləndikcə bu çəkingənlik ortadan qalxır. Zatən millətimiz, o ölkədə yaşadığına görə oarada baş verənlərdən təsir alır və təsir göstərməlidir. Onun üçündür ki “Azərbaycan Mərkəzli Düşüncə Sistımini “ qorumaq şərti ilə hadisələrdən istifadə etməyə çalışılır. Geçən prezident seçgilərində, çoxda tanınmamış azərbaycanlı “ Mehrəli Zadə” Azərbaycan milli hərəkatının istəklərini qəbul edib, yerinə yetirilməsinə söz verdiyinə görə Güney
Azərbaycandanın birinci bölgəsindən 1,5 milyon səs gətirdi. İranda sonuncu, ancaq, Azərbaycanda birinci olan bu namzədin topladığı səs Tehranın yeni hesab açmasına səbəb oldu. Bu səfər isə Azərbaycan Milli Hərəkatının bir bölümü, Dr. Ələmi bəyi dəstəkləməkdən əsas neçə məqsəd güdürdü ki, məncə ona nisbi olaraq nail oldu.
1- Milli hərəkətin toparlanıb, millətin içinə girməsi və yaranmış ortamdan milli təbliqatın kütlə arasına aparılması.
2- Daxil və xaricdə milli hərəkatın gücünü göstərməsi.
3- “küsənin payını yiyərlər” atalar sözünü ülgü tutaraq siaysətdə aktivləşib, siyasi mübarizə meydanından təcrübələrin qazanılması.
Bu və buna bənzər hədəflərlə seçgilərdə fəaliyət göstərənlər nisbi olaraq öz istəklərinə çatmışlar. Ancaq, fikrimcə, Güneydə yaranmış” seçgilər uğrunda koordinasyon Şurasında” bütün dostlarımız iştirak etmiş olsaydı, daha böyük uğurlar əldə edilə bilərdi. Hətta diyə bilərm ki, o halda bəlkə cənab Ələminin səlahiyəti, cəbrən qəbul olardı. Qəribə burasındadır ki, cənab Musəvi, Ələmi namzədliyini qoyduqdan sonra tələsik öz adaylığını elan etdi. Məncə bu məsələyə diqqət yetirilməli və Tehran hakimiyətinin müxtəlif qanadlarının arasında, Azərbaycanla bağlı müzakirələrin aparaıldığını gözdən qaçırmamalıyıq. Sizində vurquladığız kimi, Musəviyə səs vərən azərbaycanlılar olacaqdır:
Birincisi, onun Türk olduğuna görə, siyasi təfəkkürdən uzaq soydaşlarımız. Təəssüflə milli hərəkatımızı xalqın içinə aparamadığımza görə millətimizin 80% hadisələrdən xəbərsizdir.
Ikincisi, Əhmədi Nəjad dan bıxaraq, İranda yeni bir dönəmin başlanmasına ümid bağlıyanlar.
Üçüncüsü, solçu islamçılar və həmçinin, onun hakimiyətindən istifadə güdənlər. Tehranda yaranmış “ azeriler cəmiyəti” və Təbrizdə onun təbliqatını ciddi şəkildə maliyələşdirənləri buna misal göstərmək olar.
- Hazırda Musəvinin vəkili olan İranın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Əfşar Süleymani ANS-ə musahibəsində az qala hərəkatçı kimi danışırdı. Seçki kampaniyasında baş verən belə sürprizlər İrandakı türk məmuriyyətinin Milli Hərəkatla birləşə biləcəyi ümidini yaradırmı?
- Siyasətin dərinliklərindən anlayan Azərbaycan milli hərəkatının fəalları, ölkədə yaşayan və dövlətə çalışan insanların bir gün bizə qoşulacağını ciddi bir məsələ kimi görür. Təbiidir ki, hakimiyətin yuxarı məqamlarında olanların da içində bu gedişat gözlənilməkdədir. Ancaq təəssüflə bugünə qədər, istər geçmiş rejimdə istərsə də, indiki durumda bu insanların böyük çoxunluğu Azərbaycandan, İranda farsçılıq siyasətinin dəvamı üçün istifadə etmişdir. Bilinməlidir ki, artıq millətimiz yalançı şuarlarla milləti aldadanları, səmimi davrananlardan gözəlcə ayırd edir. Siz Əfşar Süleymanını məndən yaxşı tanırsız və onun geçmişdəki çıxışlarını unudmamış olmalısınız. İcazə verin Musəvi bəyin Təbrizdəki dəstəkçilərindən də mən sizə danışım.
Hoccətülislam “ Musəvi Təbrizi” 1979 inqlabından sonra azərbaycanlıların yaratdığı “Müsəlman xalq partitasının “ yox edilməsində ciddi iştirak edən şəxslərdən biridir. Bu adamın üzdən iraq yarqaçlığı ilə həmin günlərdə 11 nəfər Azərbaycan təəsübi çəkən iyidimiz, yarım saat müddətində həm mühakimə həmdə edam olundu.
Höccətülislam “ Ağazadə” , illər boyu Təbrizdə inqlab məhkəməsinin sədri olarkən,
xalqın və milli hərəkətçilərimizin ağır hökümlərinə qol çəkmiş adam.
Təbrizdə topraq quldurları dəstəsinin və Tehran hakimiyətinə yaltaqlanaraq millətin mənafeini öz şəxsi mənafilərinə qurban verərək ceblərini dolduran “ Cabbarzadə” kimilər.
Söz buraya gəlmişkən iki məsələni Şumallı soydaşlarımıza aydınlatmaq istərdim.
1- Bildiyiniz kimi Şumali Azərbaycanda da rus beyinlilər vardır. Ancaq, onlarla Güneydəki fars beyinlilər arasında böyük fərq var. Şumaldakı rus dilli əhalidən çoxunu tanıram ki, Azərbaycanın toprağına, millətinə və dövlətinə bizlər qədər bağlıdır. Güneydəki fars beyinlilərin böyük əksəriyəti isə özlərini və millətlərini ayaqlar altında əzdirərək ceblərinə vəya anti Türk ideolojilərinə xidmət edən olmuşlar.
2- Şumalda müstəqil bir dövlət qurulduğuna görə dəyərli aydın və ziyalılar, yazıçı və şairlər, sərmayə və imkan sahibləri öz ölkələrinin xidmətində olmuşlar. Güneyli maddi-mənəvi imkanlıların bir çoxu farsın qulluğunda olmuşlar və dəvam edirlər. Bugün fars təşkilatları, kütləvi informasyon vasitələri o cümlədən VOA ilə BBC Tv-lərini seir edərsəniz nə demək istədiyimi anlarsınız. Həmən artırmalıyam ki, bu arada milli fəallarımızın bəzilərinin mənfi davranışları, bəzəndə çirkinlikləri, millətimizlə aydınlarımız arasındakı bu yarqanı artırmışdır. Baxmıyaraq ki, yuxarıda adlarını çəkdiyim insanlara tayların hesabı ayrıdır.
Artırmalıyam ki, Güney hərəkatındakı, saf, təmiz, dürüst və yüksək səviyəli insanlar öz fəaliyətlərini daha da artıraraq, bəzi yaramzların yaratdığı bu mənfi imici ortadan qaldırmağa çalışmalıdırlar. Şumallı dostlarımızda bu barədə ayıq olmalı və bəzi kiçik mənafie görə böyük başarıları önləyici duruma düşməməlidirlər.
- İstərdik Musəvinin şəcərəsi haqda məlumat verəsiniz. Dədə-babaları kim olub? – Yəqin ki siz də etiraf edərsiniz ki, seçki kampaniyasının gedişində Azərbaycanşılıq, milli şüarlar üstünlük təşkil edir. Səs almaq istəyən namizədlər İrandan yox, Azərbaycandan bəhs edirlər. Bu seşkiqabağı taktiki gedişdir, yoxsa Milli Hərəkatın uğuru? – Hesab etmirsiniz ki, Milli Hərəkat indiyədək İran seçimlərində aktiv iştirak etməməklə səhvə yol verib?
- Məhəndis Musəvi 1941- ci il Güney Azərbaycanın Xaminə şəhərində anadan olub və 10- 12 yaşlarında Tehrana köçüb orada çalışıb, eyni halda da ali təhsil alıb. Aşırı farsçı olan Zəhra Rəhnəvərd ilə evlənib, ikisidə sol meyilli islamçı görüşdə olduqlarına görə o zaman Şahın “ qara irtica” dediyi qrupların təsiri altında olublar. 1962- də Xumeyni ilə Şahın arasındakı toquşmalar ərəfəsində məhəndis Bazərqan, Ayətullah Talıqanı kimi düşünürlərin gənclərə təsiri və çeşitli qruplar o cümlədən xalqın mücahidlərinin yaranması hamıya aydındır. Ancaq, bu qrupların içində iqtisadiyatın tam dövlətləşməsini istəyənlərin yanında, islamı malikiyət sistemi və Liberal düşüncələrdə olmuşdu. Bu fikir sahibləri inqilabdan sonra çeşitli qurumlarda birləşərək çeşitli hadisələr yaratdılar. Musəvi sola ayxın Amerikan əlehdarlarına bağlı olmuşdur. İnqilabdan sonra, Bazərqan, Rəcai, Bahünər kimi adamlardan sonra İran- İraq müharibəsində baş nazir olmuşdur. O zaman prezident olan Xamineyi ilə dəvamlı probləm yaşamış, nəhayət (1981-89) 8 il başnazirlikdən sonra çəkilmiş və 20 il evdə oturmuşdur. İndi isə yuxarıda anlatdığım səbəblər üzündən ortaya çıxmışdır.
Qaldıkı, Azərbaycanın milli haqları ilə bağlı verilən şuarlar, sadəcə seçgi qabağı şuarlara bənzəyir. Xatırlatmalıyam ki, bu adamlar başqa bölgələrdə verdikləri şuarlar ve dedikləri sözlər təmamən fərqlidir. Hətta bəzi yerlərdə Kuruş- Daryuş- dan danışaraq aşırı fars milliyətçilərinin səsini qazanmaq istəyiblər. Sadəcə Mehdi Kərrubinin İranda yaşayan xalqların milli haqları haqqında verdiyi bəyaniyə nisbətən səmimi və əhatəli olduğuna görə bəzi milli hərəkətçilər ona daha çox inanır. Milli mübarizimiz, dəyərli din xadimi hüccətülislam Əzimi Qədimi iki həftə öncə zindandan çıxdıqdan sonra bir bəyaniyə verərək Kərrubini dəstəkləməsinində səbəbi elə budur. Bütün bunları nəzərdə alaraq, seçgilərdə fəaliyət göstərməyi faydalı sayan milli mübarizlərimiz, bu seçgilərlə bizim haq və hüquqlarımızın təmin olunmasına inanmasalar da, ondan faydalanmağı təklif etdilər.
- Seçkilərin nəticələrindən nə gözləyirsiniz? Musəvinin şansı varmı?
- Gələcək günlərdə hər hansı bir deyişiklik olmasa, fikrimcə, Kərrubi, Musəvi və Əhmədi Nəjad arasında gərgin yarış gedəcəkdir. Pozuntu olmasa, Musəvinin prezident olma şansını daha çox görürəm. Ancaq “ keşikçilər Şurası” nın bəzi namzədləri hədələyici dünənki davranışı Əhmədi Nəjadın dəstəklənməsinə bərabərdir. Gözlüyək görək.
Fikrimcə, Azərbaycanda bu səfər seçgidə iştirak edənlərin sayı %60 lara qədər artacaq. Yuxarıda adlarını çəkdiyim üç namzəd də təqribən eyni oranda bölüşəcəkdir. Siyasi fikirlərindən asılı olmuyaraq, sadəcə Əhmədi Nəjadın şansını azaltmaq üçün səslərin bölünməsini önləmə amacı ilə, Kərrubinin səslərinin Musəviyə qayma ehtimalı düşünülməkdıdir. Bu, bütün İranda olduğu kimi Azərbaycanda da da geçərli sayıla bilər.
- Sizcə Musəvi seçılməsə “Azərbaycan türklərinin haqlarını yedilər” deyə 22 may olayları təkraralana bilərmi?
- Musəvi seçilməsə, Azərbaycanda hər hansı bir hadisənin baş verməsinə inanmıram. Milli hərəkətçilərimiz “ koordinasyon şurasında” birləşseydilər, Dr. Ələminin səlahiyətinin rədd olması ilə bağlı dirənişlər böyüyə bilərdi. Bu təcrübə göstərdi ki, milli hərəkatımız birləşib, güc mərkəzinə çevrilirsə o ölkədə üçüncü quvvə kimi təzahür edəbilər. Buda demokratik mübarizəmizin başarısı ilə nəticələnə bilər.
- Bu günlərdə İranda etnik toplumların dilinin tədrisi ilə bağlı qəbul etdiyi qərarı necə dəyərləndirirsiniz? İcra olunacaqmı bu qərar, yoxsa elə seğki kampaniyası ilə itib-gedəcək?
- Bu məsələyə çeşitli zaviyələrdən baxmaq olar.
1- Millətin istəyi ana dilində iki vahid tədris deyil, ilk məktəbdən biliyurdlara qədər ana dilində icbari təhsildir. Bunun üçündə Güney Azərbaycanın tarixi topraqlarında ana dilimizin dövlət dili kimi qəbul edilməsi, olmasa olmaz prensibidir.
2- Ana dilini uşaqa ilk məktəbdən oğrətmək gərəkdiyi halda, vilayətlərdəki biliyurdlarda iki vahid ana dili seçmə haqqı tanımaq, uşaq aldatmaqdan başqa nə adlana bilər.
3 – Azərbaycanın uşaq baxcalarında körpə balalarımızla farsca danışmğı zorunlu edən hakimiyətin bu oyununa millətin aldanacağına inanmıram.
4 – Bu barədə, milli haqlar və ana dilində təhsil haqqında Mehdi Kərrubinin çox geniş, möhkəm və səmimi bəyaniyəsi, onun ardından Mir Hüseyin Musəvinin” xala xatirin qalmasın” biçimindəki bəyaniyəsinin qarşılığı olaraq Əhmədi Nəjadın ortaya atdığı iki vahid tədrisin iç mahiyəti sadəcə seçgi oyunudur. Bu haqda, anayasanın 15-ci maddəsindəki “ana dilində təhsil haqqı” və 19- cu maddəsi “ ölkədəki millətlərin biri birindən üstünlüyü yoxdur” qavramları 30 ildə qovluqdan çıxmamışdır. Blə bir durumda deyilən sözlərin dəyərini yarqılamaq, İranda hakim olan fars mərkəzli düşüncə sisteminin tərəzisində ölçülməlidir.
Bu məsələ ilə bağlı sözü uzaldıb, qızıl vaxtınızı almaq istəməzdim. Ama Şumali Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən həmən sonra, Tehran çalxanalarkən, baş verən
bir hadisəni anlatmaqla, bir yandan tarixi bir səsnəd kimi millətimizin zehnində qalması, bir yandan da, Azərbaycan probləmi ilə uğraşanların məlumatlandırılması üçün münasib görürəm.
1991- də , Şumali Azərbaycan yenidən müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra , Tehran hakimiyəti əl ayağa düşərək, çeşitli planlar hzırladı. Şumali Azərbaycandakı nəft kontraktları, bütöv Azərbaycan söyləmi, cənubi Azərbaycan sevdası, bu planları qaçınılmaz edirdi. Güney Azərbaycanda çap olunan, milli duygulara oxşuyan yeni kitablar, o cümlədən “ Türkün qızıl kitabı” “ Qanlı sənələr” və “Almas Ildırımın seçilmiş şeirləri” fars hakimiyətini sancıladmışdı. Varlıq jurnalının hər sayınıda %20 –dən çoxu “ Qarabağ” probləminə həsr olunduğuna görə Tehranın bəzi addımlar atacağı hiss edilməkdəydi. Özəlliklə 1992-nin baharı, o zaman mətbuat naziri olan Sabir bəy Rüstəmxanlının başçılığı ilə Tehranda geçirilən kitab sərgisində baş verən bir hadisə Tehranı daha çox quşqulandırmışdı.
Kitab sərgisində iştirak edən, o zaman mədəniyət naziri olan Xatəmi, Sabir bəy və bir çox güneyli, oradakı böyük bir salona toplanaraq” aşıq Ədalətin” sazını dinlədik. Sabir bəy və xatəmi bəyin çıxışları zamanı, salonda səslənən Azərbaycan milli şuarları salonu titrədirdi. Xatəmi, utana-utana, qısıla-qısıla, qarın sancısından qıvrılan xəstə kimi azərbaycanlıların gönlünü almaq istəyirdi. Ancaq, yaşasın Azərbaycan səsinin cingildisi qulaqları kar edirdi, özüdə bir fars nazirin qarşısında. “Iki gün sonra şayiə yaydılar ki, Sabir Rüstəmxanlı Türk deyil. 1994-də Bakıya köçdükdən sonra Yardımlıya, oradan da Sabir bəyin kəndi olan hamara gedərək, onun rəhmətlik anası, qardaşları və kənd əhalısının dil, kültür və gələnəyində, ata kəndim olan Təbrizin 12 kilometirliyində Dizə kəndindəki anamın şəltə tumanı ilə oğuz türkcəsi və adət ənənələri ilə heç bir fərq görmədim”.
O zaman cumhur başqanı Haşimi Rəfsəncanınin birinci müavini Dr. Həbibi, İran televizyonunda bir program başlıyaraq , həftədə bir gün “ ana dilində təhsilin” vacibliyindən danışmağa başladı. Fikrimcə o programlardan məqsəd, aşırı fars milliyətçilərini 15-ci maddənin uygulanmasının güvən qaynağı olduğuna inandırmaq idi. Ancaq 7-8 ay sonra, kimlərin fərmani ilə o programlar kəsildi, 15-ci maddənin icrası yrine yeni basqılar artdı. Azərbaycan türkcəsində kitab çıxarmaq üçün dindirilmələr dərinləşdi, Təbriz radyosunda yarım saatlıq Türkcə program hazirliyan dostlarımız, o cümlədən rəhmətlik Prof. Zetabi hədələndi, Şumali Azərbaycanın əleyhinə qazetlərdə yazılar göbələk kimi gövərdi, Varlıq jurnaalına basqılar artdı VS.
Bu, anti Azərbaycan siyasətlər haqqında kitablar yazmaq olar, ancaq, sözü burada qısaldaraq demək istəyirım ki, iki vahid tədrisdə bu oyunların hamısı kimi “ ayının minbir oyununa “ oxşar. Birləşib, güc mərkəzinə dönüşməkdən başqa çarəmiz yoxdur.
- Məlum olduğu kimi bu ay İsrail prezidentinin Azərbaycana gözlənilən səfəri ilə baglı İran Silahlı Qüvvələrinin komandanı etirazını bildirib. Bunu Azərbaycana təhdid hesab etmək olarmı?
- Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi təəssüflə İrandakı fars hakimiyəti Azərbaycan və azərbaycanlıya təzyiq üçün bütün vasitələrdən istifadə edir. Bugün Güney Azərbaycanda xalq soruşur” İsrail ilə Ermənistan arasında hanki fərq varki, onu qarqış bunu alqışlayırsan. Oda işqalçıdır, buda, onlarda müsəlmandır, bunlarda, üstəlik bunlar həmidə Əli şiəsidir. Xalq ayıqdır və heç bir söz və siyasəti unudmur. 1998-də İran xarici işlər naziri olan Mühcirani, Ermənistanla əlaqələr ilişgisində , onlarında Aria ırqına mənsub olduğunu vurqulaması çox məsələyə aydınlıq gətirir.
Iran təyyarələrinin, Azərbaycan sərhədlərini pozduğu zaman, Bakı səmasında Türk ulduzlarını bir milyon Bakılının alqışladığı unudulmaz xatirədir. Bəlkə Türkiyədə bəziləri bilərək vəya bimiyərək Tehranın oyununa gələ bilər. Ama inamlı və imanlı Azərbaycan xalqı öz varlığını qorumaq üçün, məncə bugün hər zamankından daha güclüdür. Onun üçün mən bu təhdidlərdən qorxmuram, onlarda çox yaxşı bilirlərki, bu təhdidlər əməliyata çevrilirsə əsas ziyan görən özləri olacaqlar. Mənim qorxum, saf, təmiz və arınmış müsəlman olan xalqımızın bəzi sadəlovh çəvrələrindən suistifadə edərək, dini duyqularını istismar etmək çabalarındandır. Daxilimizdən vurmaq istədikləri xəncərlərin cəhətini deyişdirməyi bacarmalıyıq.
“Türküstan” qəzeti
- İranda bu dəfə keçirilən prezident seçkiləri bundan əvvəlki seşkilərdən hansı xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir?
- O ölkədəki bu dəfəki seçgilər əvvəlkilərlə böyük ölçüdə üst-üstə düşsə də, aşağıdakı səbəblərə görə fərqlənmələr gözə çarpır.
1- Əhmədi Nəjadın daxili və xarici qələt siyasətləri nəticəsində narahatlıqların artması və rejimin içindən dağılma təhlükəsi. Rejimin çürüməsi ilə bağlı sayın Əkbər bəy Ələminin iki gün öncə Xamneiyə yazdığı məktubu xatırlatmaq istərdim. O məktubda, rejimin batlaqda olduğunu və getdikcə də daha dərinlərə batmaqda olduğunu və nəhayət köçəcəyini vurqulamışdır. Bu sözlər məni 31 il öncə Şah rejimində Təbrizdən millət vəkili Əhməd Bəniəhmədin sözlərini xatırladır. O da, o zaman rejimin dağılmalı olduğunu vurquluyaraq millət vekilliyindən belə istifa etdi.
2- Prezident Obamanın sülhə çağırışı və 30 illik Amerika düşmənliyinin mənfi nəticələri.
3- Ölkədə yaşıyan başqa millətlər, özəlliklə böyük potansiyeli olan Güney azərbaycanlıların haq istəkləri və bu demokratik mübarizədə misli görünməmiş dirəniş.
4- İnsan haqları, özəlliklə qadın haqlarının geniş şəkildə pozulması və dini-məzhəbi ayrı seçgiliklərin yaratdığı gərginlik.
Bu və buna bənzər düyünlər açılmadığına görə dövlət-millət arasında böyük üçürüm yaranmışdır. Bu yaranı bağlamaq üçün rejimin daxilində fikir ayrılıqları bu seçgilərin ən bariz fərqənməsi sayıla bilər. Şübhə yoxdur ki, buna şəxsi mənafe, idəolojik baxış və böyük potansiyeli olan islam inqilabından gözlənilən arzuların yerinə yetirilməməsini də artırmaq gərəkir.
- Öncəki seçkilər zamanı Milli Hərəkat bu kampaniyalara qoşulmayıb onu fars şovnizminin iç işi sayırdılar. Bu seçkidə isə Milli Hərəkatın azərbaycanlı namizədlərə - öncə Ələmiyə, onun namizədliyi qeydə alınmadıqda isə Musəviyə dolayısı ilə dəstək verdiyi sezilir. Sizcə, bu nədən qaynaqlanır?
- Azərbaycan Milli Hərəkatı gücləndikcə daha böyük və düzgün siyasətlərə meydan açır. İndiyəcən, İran siyasətinə qoşulmağın mənfi nəticəsi kimi, bizi aldadaraq hakimiyətin bərkiməsində və ya rejim deyişikliyində qullanmaq qorxusu var idi. Başqa sözlə İranda farsçılıq siyasətini aparan quvvələrin quyruğu olmaq hamını diskindirirdi. Ancaq millətin özünü tanıyan və milli varlığını qorumaq istəyən dairəsi genişləndikcə bu çəkingənlik ortadan qalxır. Zatən millətimiz, o ölkədə yaşadığına görə oarada baş verənlərdən təsir alır və təsir göstərməlidir. Onun üçündür ki “Azərbaycan Mərkəzli Düşüncə Sistımini “ qorumaq şərti ilə hadisələrdən istifadə etməyə çalışılır. Geçən prezident seçgilərində, çoxda tanınmamış azərbaycanlı “ Mehrəli Zadə” Azərbaycan milli hərəkatının istəklərini qəbul edib, yerinə yetirilməsinə söz verdiyinə görə Güney
Azərbaycandanın birinci bölgəsindən 1,5 milyon səs gətirdi. İranda sonuncu, ancaq, Azərbaycanda birinci olan bu namzədin topladığı səs Tehranın yeni hesab açmasına səbəb oldu. Bu səfər isə Azərbaycan Milli Hərəkatının bir bölümü, Dr. Ələmi bəyi dəstəkləməkdən əsas neçə məqsəd güdürdü ki, məncə ona nisbi olaraq nail oldu.
1- Milli hərəkətin toparlanıb, millətin içinə girməsi və yaranmış ortamdan milli təbliqatın kütlə arasına aparılması.
2- Daxil və xaricdə milli hərəkatın gücünü göstərməsi.
3- “küsənin payını yiyərlər” atalar sözünü ülgü tutaraq siaysətdə aktivləşib, siyasi mübarizə meydanından təcrübələrin qazanılması.
Bu və buna bənzər hədəflərlə seçgilərdə fəaliyət göstərənlər nisbi olaraq öz istəklərinə çatmışlar. Ancaq, fikrimcə, Güneydə yaranmış” seçgilər uğrunda koordinasyon Şurasında” bütün dostlarımız iştirak etmiş olsaydı, daha böyük uğurlar əldə edilə bilərdi. Hətta diyə bilərm ki, o halda bəlkə cənab Ələminin səlahiyəti, cəbrən qəbul olardı. Qəribə burasındadır ki, cənab Musəvi, Ələmi namzədliyini qoyduqdan sonra tələsik öz adaylığını elan etdi. Məncə bu məsələyə diqqət yetirilməli və Tehran hakimiyətinin müxtəlif qanadlarının arasında, Azərbaycanla bağlı müzakirələrin aparaıldığını gözdən qaçırmamalıyıq. Sizində vurquladığız kimi, Musəviyə səs vərən azərbaycanlılar olacaqdır:
Birincisi, onun Türk olduğuna görə, siyasi təfəkkürdən uzaq soydaşlarımız. Təəssüflə milli hərəkatımızı xalqın içinə aparamadığımza görə millətimizin 80% hadisələrdən xəbərsizdir.
Ikincisi, Əhmədi Nəjad dan bıxaraq, İranda yeni bir dönəmin başlanmasına ümid bağlıyanlar.
Üçüncüsü, solçu islamçılar və həmçinin, onun hakimiyətindən istifadə güdənlər. Tehranda yaranmış “ azeriler cəmiyəti” və Təbrizdə onun təbliqatını ciddi şəkildə maliyələşdirənləri buna misal göstərmək olar.
- Hazırda Musəvinin vəkili olan İranın Azərbaycandakı keçmiş səfiri Əfşar Süleymani ANS-ə musahibəsində az qala hərəkatçı kimi danışırdı. Seçki kampaniyasında baş verən belə sürprizlər İrandakı türk məmuriyyətinin Milli Hərəkatla birləşə biləcəyi ümidini yaradırmı?
- Siyasətin dərinliklərindən anlayan Azərbaycan milli hərəkatının fəalları, ölkədə yaşayan və dövlətə çalışan insanların bir gün bizə qoşulacağını ciddi bir məsələ kimi görür. Təbiidir ki, hakimiyətin yuxarı məqamlarında olanların da içində bu gedişat gözlənilməkdədir. Ancaq təəssüflə bugünə qədər, istər geçmiş rejimdə istərsə də, indiki durumda bu insanların böyük çoxunluğu Azərbaycandan, İranda farsçılıq siyasətinin dəvamı üçün istifadə etmişdir. Bilinməlidir ki, artıq millətimiz yalançı şuarlarla milləti aldadanları, səmimi davrananlardan gözəlcə ayırd edir. Siz Əfşar Süleymanını məndən yaxşı tanırsız və onun geçmişdəki çıxışlarını unudmamış olmalısınız. İcazə verin Musəvi bəyin Təbrizdəki dəstəkçilərindən də mən sizə danışım.
Hoccətülislam “ Musəvi Təbrizi” 1979 inqlabından sonra azərbaycanlıların yaratdığı “Müsəlman xalq partitasının “ yox edilməsində ciddi iştirak edən şəxslərdən biridir. Bu adamın üzdən iraq yarqaçlığı ilə həmin günlərdə 11 nəfər Azərbaycan təəsübi çəkən iyidimiz, yarım saat müddətində həm mühakimə həmdə edam olundu.
Höccətülislam “ Ağazadə” , illər boyu Təbrizdə inqlab məhkəməsinin sədri olarkən,
xalqın və milli hərəkətçilərimizin ağır hökümlərinə qol çəkmiş adam.
Təbrizdə topraq quldurları dəstəsinin və Tehran hakimiyətinə yaltaqlanaraq millətin mənafeini öz şəxsi mənafilərinə qurban verərək ceblərini dolduran “ Cabbarzadə” kimilər.
Söz buraya gəlmişkən iki məsələni Şumallı soydaşlarımıza aydınlatmaq istərdim.
1- Bildiyiniz kimi Şumali Azərbaycanda da rus beyinlilər vardır. Ancaq, onlarla Güneydəki fars beyinlilər arasında böyük fərq var. Şumaldakı rus dilli əhalidən çoxunu tanıram ki, Azərbaycanın toprağına, millətinə və dövlətinə bizlər qədər bağlıdır. Güneydəki fars beyinlilərin böyük əksəriyəti isə özlərini və millətlərini ayaqlar altında əzdirərək ceblərinə vəya anti Türk ideolojilərinə xidmət edən olmuşlar.
2- Şumalda müstəqil bir dövlət qurulduğuna görə dəyərli aydın və ziyalılar, yazıçı və şairlər, sərmayə və imkan sahibləri öz ölkələrinin xidmətində olmuşlar. Güneyli maddi-mənəvi imkanlıların bir çoxu farsın qulluğunda olmuşlar və dəvam edirlər. Bugün fars təşkilatları, kütləvi informasyon vasitələri o cümlədən VOA ilə BBC Tv-lərini seir edərsəniz nə demək istədiyimi anlarsınız. Həmən artırmalıyam ki, bu arada milli fəallarımızın bəzilərinin mənfi davranışları, bəzəndə çirkinlikləri, millətimizlə aydınlarımız arasındakı bu yarqanı artırmışdır. Baxmıyaraq ki, yuxarıda adlarını çəkdiyim insanlara tayların hesabı ayrıdır.
Artırmalıyam ki, Güney hərəkatındakı, saf, təmiz, dürüst və yüksək səviyəli insanlar öz fəaliyətlərini daha da artıraraq, bəzi yaramzların yaratdığı bu mənfi imici ortadan qaldırmağa çalışmalıdırlar. Şumallı dostlarımızda bu barədə ayıq olmalı və bəzi kiçik mənafie görə böyük başarıları önləyici duruma düşməməlidirlər.
- İstərdik Musəvinin şəcərəsi haqda məlumat verəsiniz. Dədə-babaları kim olub? – Yəqin ki siz də etiraf edərsiniz ki, seçki kampaniyasının gedişində Azərbaycanşılıq, milli şüarlar üstünlük təşkil edir. Səs almaq istəyən namizədlər İrandan yox, Azərbaycandan bəhs edirlər. Bu seşkiqabağı taktiki gedişdir, yoxsa Milli Hərəkatın uğuru? – Hesab etmirsiniz ki, Milli Hərəkat indiyədək İran seçimlərində aktiv iştirak etməməklə səhvə yol verib?
- Məhəndis Musəvi 1941- ci il Güney Azərbaycanın Xaminə şəhərində anadan olub və 10- 12 yaşlarında Tehrana köçüb orada çalışıb, eyni halda da ali təhsil alıb. Aşırı farsçı olan Zəhra Rəhnəvərd ilə evlənib, ikisidə sol meyilli islamçı görüşdə olduqlarına görə o zaman Şahın “ qara irtica” dediyi qrupların təsiri altında olublar. 1962- də Xumeyni ilə Şahın arasındakı toquşmalar ərəfəsində məhəndis Bazərqan, Ayətullah Talıqanı kimi düşünürlərin gənclərə təsiri və çeşitli qruplar o cümlədən xalqın mücahidlərinin yaranması hamıya aydındır. Ancaq, bu qrupların içində iqtisadiyatın tam dövlətləşməsini istəyənlərin yanında, islamı malikiyət sistemi və Liberal düşüncələrdə olmuşdu. Bu fikir sahibləri inqilabdan sonra çeşitli qurumlarda birləşərək çeşitli hadisələr yaratdılar. Musəvi sola ayxın Amerikan əlehdarlarına bağlı olmuşdur. İnqilabdan sonra, Bazərqan, Rəcai, Bahünər kimi adamlardan sonra İran- İraq müharibəsində baş nazir olmuşdur. O zaman prezident olan Xamineyi ilə dəvamlı probləm yaşamış, nəhayət (1981-89) 8 il başnazirlikdən sonra çəkilmiş və 20 il evdə oturmuşdur. İndi isə yuxarıda anlatdığım səbəblər üzündən ortaya çıxmışdır.
Qaldıkı, Azərbaycanın milli haqları ilə bağlı verilən şuarlar, sadəcə seçgi qabağı şuarlara bənzəyir. Xatırlatmalıyam ki, bu adamlar başqa bölgələrdə verdikləri şuarlar ve dedikləri sözlər təmamən fərqlidir. Hətta bəzi yerlərdə Kuruş- Daryuş- dan danışaraq aşırı fars milliyətçilərinin səsini qazanmaq istəyiblər. Sadəcə Mehdi Kərrubinin İranda yaşayan xalqların milli haqları haqqında verdiyi bəyaniyə nisbətən səmimi və əhatəli olduğuna görə bəzi milli hərəkətçilər ona daha çox inanır. Milli mübarizimiz, dəyərli din xadimi hüccətülislam Əzimi Qədimi iki həftə öncə zindandan çıxdıqdan sonra bir bəyaniyə verərək Kərrubini dəstəkləməsinində səbəbi elə budur. Bütün bunları nəzərdə alaraq, seçgilərdə fəaliyət göstərməyi faydalı sayan milli mübarizlərimiz, bu seçgilərlə bizim haq və hüquqlarımızın təmin olunmasına inanmasalar da, ondan faydalanmağı təklif etdilər.
- Seçkilərin nəticələrindən nə gözləyirsiniz? Musəvinin şansı varmı?
- Gələcək günlərdə hər hansı bir deyişiklik olmasa, fikrimcə, Kərrubi, Musəvi və Əhmədi Nəjad arasında gərgin yarış gedəcəkdir. Pozuntu olmasa, Musəvinin prezident olma şansını daha çox görürəm. Ancaq “ keşikçilər Şurası” nın bəzi namzədləri hədələyici dünənki davranışı Əhmədi Nəjadın dəstəklənməsinə bərabərdir. Gözlüyək görək.
Fikrimcə, Azərbaycanda bu səfər seçgidə iştirak edənlərin sayı %60 lara qədər artacaq. Yuxarıda adlarını çəkdiyim üç namzəd də təqribən eyni oranda bölüşəcəkdir. Siyasi fikirlərindən asılı olmuyaraq, sadəcə Əhmədi Nəjadın şansını azaltmaq üçün səslərin bölünməsini önləmə amacı ilə, Kərrubinin səslərinin Musəviyə qayma ehtimalı düşünülməkdıdir. Bu, bütün İranda olduğu kimi Azərbaycanda da da geçərli sayıla bilər.
- Sizcə Musəvi seçılməsə “Azərbaycan türklərinin haqlarını yedilər” deyə 22 may olayları təkraralana bilərmi?
- Musəvi seçilməsə, Azərbaycanda hər hansı bir hadisənin baş verməsinə inanmıram. Milli hərəkətçilərimiz “ koordinasyon şurasında” birləşseydilər, Dr. Ələminin səlahiyətinin rədd olması ilə bağlı dirənişlər böyüyə bilərdi. Bu təcrübə göstərdi ki, milli hərəkatımız birləşib, güc mərkəzinə çevrilirsə o ölkədə üçüncü quvvə kimi təzahür edəbilər. Buda demokratik mübarizəmizin başarısı ilə nəticələnə bilər.
- Bu günlərdə İranda etnik toplumların dilinin tədrisi ilə bağlı qəbul etdiyi qərarı necə dəyərləndirirsiniz? İcra olunacaqmı bu qərar, yoxsa elə seğki kampaniyası ilə itib-gedəcək?
- Bu məsələyə çeşitli zaviyələrdən baxmaq olar.
1- Millətin istəyi ana dilində iki vahid tədris deyil, ilk məktəbdən biliyurdlara qədər ana dilində icbari təhsildir. Bunun üçündə Güney Azərbaycanın tarixi topraqlarında ana dilimizin dövlət dili kimi qəbul edilməsi, olmasa olmaz prensibidir.
2- Ana dilini uşaqa ilk məktəbdən oğrətmək gərəkdiyi halda, vilayətlərdəki biliyurdlarda iki vahid ana dili seçmə haqqı tanımaq, uşaq aldatmaqdan başqa nə adlana bilər.
3 – Azərbaycanın uşaq baxcalarında körpə balalarımızla farsca danışmğı zorunlu edən hakimiyətin bu oyununa millətin aldanacağına inanmıram.
4 – Bu barədə, milli haqlar və ana dilində təhsil haqqında Mehdi Kərrubinin çox geniş, möhkəm və səmimi bəyaniyəsi, onun ardından Mir Hüseyin Musəvinin” xala xatirin qalmasın” biçimindəki bəyaniyəsinin qarşılığı olaraq Əhmədi Nəjadın ortaya atdığı iki vahid tədrisin iç mahiyəti sadəcə seçgi oyunudur. Bu haqda, anayasanın 15-ci maddəsindəki “ana dilində təhsil haqqı” və 19- cu maddəsi “ ölkədəki millətlərin biri birindən üstünlüyü yoxdur” qavramları 30 ildə qovluqdan çıxmamışdır. Blə bir durumda deyilən sözlərin dəyərini yarqılamaq, İranda hakim olan fars mərkəzli düşüncə sisteminin tərəzisində ölçülməlidir.
Bu məsələ ilə bağlı sözü uzaldıb, qızıl vaxtınızı almaq istəməzdim. Ama Şumali Azərbaycan müstəqilliyini bərpa etdikdən həmən sonra, Tehran çalxanalarkən, baş verən
bir hadisəni anlatmaqla, bir yandan tarixi bir səsnəd kimi millətimizin zehnində qalması, bir yandan da, Azərbaycan probləmi ilə uğraşanların məlumatlandırılması üçün münasib görürəm.
1991- də , Şumali Azərbaycan yenidən müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra , Tehran hakimiyəti əl ayağa düşərək, çeşitli planlar hzırladı. Şumali Azərbaycandakı nəft kontraktları, bütöv Azərbaycan söyləmi, cənubi Azərbaycan sevdası, bu planları qaçınılmaz edirdi. Güney Azərbaycanda çap olunan, milli duygulara oxşuyan yeni kitablar, o cümlədən “ Türkün qızıl kitabı” “ Qanlı sənələr” və “Almas Ildırımın seçilmiş şeirləri” fars hakimiyətini sancıladmışdı. Varlıq jurnalının hər sayınıda %20 –dən çoxu “ Qarabağ” probləminə həsr olunduğuna görə Tehranın bəzi addımlar atacağı hiss edilməkdəydi. Özəlliklə 1992-nin baharı, o zaman mətbuat naziri olan Sabir bəy Rüstəmxanlının başçılığı ilə Tehranda geçirilən kitab sərgisində baş verən bir hadisə Tehranı daha çox quşqulandırmışdı.
Kitab sərgisində iştirak edən, o zaman mədəniyət naziri olan Xatəmi, Sabir bəy və bir çox güneyli, oradakı böyük bir salona toplanaraq” aşıq Ədalətin” sazını dinlədik. Sabir bəy və xatəmi bəyin çıxışları zamanı, salonda səslənən Azərbaycan milli şuarları salonu titrədirdi. Xatəmi, utana-utana, qısıla-qısıla, qarın sancısından qıvrılan xəstə kimi azərbaycanlıların gönlünü almaq istəyirdi. Ancaq, yaşasın Azərbaycan səsinin cingildisi qulaqları kar edirdi, özüdə bir fars nazirin qarşısında. “Iki gün sonra şayiə yaydılar ki, Sabir Rüstəmxanlı Türk deyil. 1994-də Bakıya köçdükdən sonra Yardımlıya, oradan da Sabir bəyin kəndi olan hamara gedərək, onun rəhmətlik anası, qardaşları və kənd əhalısının dil, kültür və gələnəyində, ata kəndim olan Təbrizin 12 kilometirliyində Dizə kəndindəki anamın şəltə tumanı ilə oğuz türkcəsi və adət ənənələri ilə heç bir fərq görmədim”.
O zaman cumhur başqanı Haşimi Rəfsəncanınin birinci müavini Dr. Həbibi, İran televizyonunda bir program başlıyaraq , həftədə bir gün “ ana dilində təhsilin” vacibliyindən danışmağa başladı. Fikrimcə o programlardan məqsəd, aşırı fars milliyətçilərini 15-ci maddənin uygulanmasının güvən qaynağı olduğuna inandırmaq idi. Ancaq 7-8 ay sonra, kimlərin fərmani ilə o programlar kəsildi, 15-ci maddənin icrası yrine yeni basqılar artdı. Azərbaycan türkcəsində kitab çıxarmaq üçün dindirilmələr dərinləşdi, Təbriz radyosunda yarım saatlıq Türkcə program hazirliyan dostlarımız, o cümlədən rəhmətlik Prof. Zetabi hədələndi, Şumali Azərbaycanın əleyhinə qazetlərdə yazılar göbələk kimi gövərdi, Varlıq jurnaalına basqılar artdı VS.
Bu, anti Azərbaycan siyasətlər haqqında kitablar yazmaq olar, ancaq, sözü burada qısaldaraq demək istəyirım ki, iki vahid tədrisdə bu oyunların hamısı kimi “ ayının minbir oyununa “ oxşar. Birləşib, güc mərkəzinə dönüşməkdən başqa çarəmiz yoxdur.
- Məlum olduğu kimi bu ay İsrail prezidentinin Azərbaycana gözlənilən səfəri ilə baglı İran Silahlı Qüvvələrinin komandanı etirazını bildirib. Bunu Azərbaycana təhdid hesab etmək olarmı?
- Yuxarıda da qeyd etdiyim kimi təəssüflə İrandakı fars hakimiyəti Azərbaycan və azərbaycanlıya təzyiq üçün bütün vasitələrdən istifadə edir. Bugün Güney Azərbaycanda xalq soruşur” İsrail ilə Ermənistan arasında hanki fərq varki, onu qarqış bunu alqışlayırsan. Oda işqalçıdır, buda, onlarda müsəlmandır, bunlarda, üstəlik bunlar həmidə Əli şiəsidir. Xalq ayıqdır və heç bir söz və siyasəti unudmur. 1998-də İran xarici işlər naziri olan Mühcirani, Ermənistanla əlaqələr ilişgisində , onlarında Aria ırqına mənsub olduğunu vurqulaması çox məsələyə aydınlıq gətirir.
Iran təyyarələrinin, Azərbaycan sərhədlərini pozduğu zaman, Bakı səmasında Türk ulduzlarını bir milyon Bakılının alqışladığı unudulmaz xatirədir. Bəlkə Türkiyədə bəziləri bilərək vəya bimiyərək Tehranın oyununa gələ bilər. Ama inamlı və imanlı Azərbaycan xalqı öz varlığını qorumaq üçün, məncə bugün hər zamankından daha güclüdür. Onun üçün mən bu təhdidlərdən qorxmuram, onlarda çox yaxşı bilirlərki, bu təhdidlər əməliyata çevrilirsə əsas ziyan görən özləri olacaqlar. Mənim qorxum, saf, təmiz və arınmış müsəlman olan xalqımızın bəzi sadəlovh çəvrələrindən suistifadə edərək, dini duyqularını istismar etmək çabalarındandır. Daxilimizdən vurmaq istədikləri xəncərlərin cəhətini deyişdirməyi bacarmalıyıq.
“Türküstan” qəzeti
9 Haziran 2009 Salı
SƏTTARXANIN ŞUŞALI SİLAHDAŞI
Təbriz, 1999-cu il. Şəhriyarın ev muzeyini ziyarət edəndən sonra Səttarxanın da yaşadığı evi görmək istəyirəm.
Nə əvvəlki şah rejiminin dahi sairlə problemi olub, nə də indiki hakimiyyət onun irsinə qarşı çıxır. Şəhriyarın xatirəsi hətta rəsmi səviyyədə yad edilir.
Səttarxana münasibər isə fərqlidir. Azərbaycan milli hərəkatının lideri şah üsul-idarəsinə qarşı savaşıb. Düzdür, indi İran iqtidarında təmsil olunanlar da şaha qarşı çıxanlardan olublar.
Buna baxmayaraq dini hakimiyyət Səttarxanın anılmasına hər vasitə ilə mane olur. Hər il vəfatının ildönümündə məzarı üstünə toplaşanları zorakılıqla dağıdırlar. Təbrizdə Səttərxanın ev muzeyi də yoxdur, sadəcə hamının tanıdığı bir ev var .
Soraqlaşa-soraqlaşa axtarıb həmin evi tapıram. Qapını açan yoxdur, qonşulardan biri ev yiyəsinin harasa çıxdığını söyləyir. Bir azdan o gəlir. Səttarxanın nəticəsi olduğunu söyləyən gənc həkim bizi evə dəvət edir. Düşünürəm ki, hər halda bir iş sahibidir, ata babası haqqında çox danışmaz. Hansı ölkədə olduğumu da unutmamağa çalışıram.
Ancaq soydaşımız bütün düşüncələrimi alt-üst edir, Səttarxan hərəkatından yerli-yataqlı danışmağı bir yana, indiki siyasi vəziyyətdən narazılığını da açıq dilə gətirir. Onunla çox şeydən danışırıq, hərəkatda iştirak eləmiş quzey azərbaycanlılardan da.
Gənc həkim atasından bu haqda çox eşitdyini, Səttarxanın mübarizəsinə Arazın o tayından da dəstək gəldiyini hər zaman xatırladığını deyir. ...1878-ci ildə, Şuşada Məşədi Həşim Rzazadənin evində dünyaya gələn körpənin adını Abbas qoyurlar. Məşədi Həşim 3 qızdan sonra oğlunun doğulmasına çox sevinir.
O, Ağdam və Şuşa bazarlarında bal satırmış, ailəsini çox çətinliklə dolandırırmış. Uşaqlıq illərində varlıların mal-qarasını otaran Abbas sonra dərzi yanında şagirdlik eləyirmiş. Ancaq 6 nəfərlik ailə yenə sıxıntı içindəymiş. Həşimin qardaşı Məşədi Səlimsə varlı nəsildən olan Molla Mirzə Dadaşın qızı Məxmərlə ailə qurduğundan heç nəyə ehtiyacı yoxmuş, pula pul demirmiş. Amma qardaşına və onun ailəsinə heç kömək etmirmiş.
Məşədi Həşim yay-payız ona meyvə sovqatı göndərər və umurmuş ki, bəlkə Səlim zənbili pay-püşlə qaytara. Ancaq kiçik Abbas hər dəfə evə əliboş qayıdarmış. Bir dəfə oğlunu yenə qardaşıgilə göndərən Həşim ona deyir: “Əminə de ki, atam mənə pal-paltar ala blimir, bir az pul versin”. Bu xahiş də işə yaramır. Abbas yenə kor-peşman evə dönür.
Bir müddət sonra o, Abbası növbəti dəfə qardaşıgilə göndərir. Əmisinin cavabı çox kobud olur: “Sizə veriləsi pulum yoxdur, rədd ol get!” Bu sərt sözlərdən pərt olan Abbas hirslənib özündən çıxır: “Eybi yoxdur, qocalıb ölərsən, arvadın da mənə qalar!” Bunları deyib yerindən nə təhər götürülürsə, əmisi qaçıb ona çata bilmir.
Abbas olanları evdə anasına danışır. Ailələr arasında düşmənçilik yaranacağından qorxan qadın bərk qəzəblənir və oğlunu danlayır. Bundan sonra iki qardaş arasında gediş-gəliş dayanır. Bir gün xəbər gəlir ki, Məşədi Səlim xəstələnib ölüb. Dəliqanlı Abbas sözünün üstündə durur.
Əmisinin dul qalmış cavan və gözəl arvadını alır. Amma ailənin dolanışığı yenə dəyişmir. Vəziyyətdən çıxış yolu kimi Abbas Bakıya ğetməyə qərar verir. 1905-ci ilə təsadüf edən bu gəlişində o, inqilab ab-havasıyla rastlaşır. Bakı o illərdə inqilabi şəhər sayılırdı. Sankt-Peterburqda baş vermiş “qanlı bazar günü”nün əks-sədası Bakıya da çatmışdı. Şəhərdə sol cərəyanların, o cümlədən “Hümmət” təşkilatının gücü durmadan artırdı.
Rus bolşevikləri də Bakını nəzərdən qaçırmırdılar. Lenin partiyanın “vuran əli” Stalini Bakıya göndərmişdi. O, ətrafına quldur dəstəsi yığaraq bankları və varlı adamları soyurdu. Bolşeviklər bunun hesabına xəzinələrini doldururkən Quzey Azərbaycanın solçuları qonşu İranda baş qaldırmış xalq inqilabına necə dəstək vermək barədə düşündürdülər.
İran şahı bütün vasitələrlə azərbaycanlıların üsyanını yatırmağa çalışır, amma Güney Azərbaycan demokratik hərəkatının lideri Səttarxanla heç cür bacara bilmirdi. Çünki o, milli azadlıq və ədalət uğrunda savaşa başladığından əhali arasında tərəfdarları günü-gündən çoxalır, onun mübarizəsi hətta Arazın bu tayında da geniş əks-səda doğururdu.
O illər Nəriman Nərimanovun rəhbərliyi ilə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən ən cəsur adamlar Səttarxana dəstək məqsədilə güneyə göndərilirdi. Onların arasında Abbas da vardı. Bakıda qazandığı inqilabi təcrübədən yararlanan Abbas Rəşt şəhərində mücahidlərdən ibarət silahlı dəstə toplayır.
Onun dəstəsi Rəşt, Ənzəli, Ərdəbil, Qəzvin, Girman və Mazandaran şəhərlərində şah qoşunlarına qarşı qızğın savaşlarda ad qazanır. Nəhayət, bu dəstə döyüşə-döyüşə Təbrizə gəlib çıxır. Təbrizin Əmirxiz məhəlləsində Abbası bir mücahid qarşılayıb Səttarxanın mənzil-qərargahına gətirir.
Səttarxanın “Hardan gəlmisiz” sualına Abbasın cavabı qısa olur: “Abbaş Həşim oğlu. Bakı komitəsinin göstərişi ilə gəlmişəm, dəstəm də özümlədir”. Elə ilk təmasdan Səttarxan bu şuşalı balasıyla dostlaşır və çox keçmir ki, mühafizə dəstəsində ona mühüm görəv verir. Bu dəstə ən mühüm tapşırıqları yerinə yetirir.
Abbas öz dəstəsiylə barrikadalarda vuruşur, digər dəstələr arasında əlaqə yaradır. Beləcə, Məşədi Abbas Səttarxanla 13 il çiyin-çiyinə savaşır. İran şahı xalq üsyanını yatırmaq məqsədilə 1909-cu ildə Təbrizə 40 minlik qoşun yollayır.
Burda inqilabçılar ölüm-dirim savaşına girişirlər. Abbasa və onun dəstəsinə Tehran polisinin rəisi Yefremxanın hərbi birlikləri ilə döyüşmək tapşırılır. Bu tapşırığı böyük məharətlə yerinə yetirdiyinə görə ona “mücahid Abbas” ləqəbi verirlər. Amma İranda ona Abbasxan deyənlər də az deyildi.
İnqilabın əfsanəvi liderlərinin - Səttarxanın və Bağırxanın adlarına bənzədərək. Məşədi Abbasın (Məşrutə inqilabı illərində o, bir neçə dəfə Məşhədə getmişdi) şücaəti haqqında xəbərlər İran şahının da qulağına çatır.
Bir gün o, Səttarxana namə göndərib onunla görüşmək istədiyini bildirir. Səttarxan bu görüşə Məşədi Abbası göndərir. Məşədi Abbasın oğlu, Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlarından olan Surxayın xatirələrindən: “Atam ordakılara Azərbaycan xalqının şərəfinə badə qaldırmağı təklif edir. Bir anda məclisə sükut çökür, şah və qonaqları badələrini yerə qoyurlar, atamsa şərabı axıra kimi içib qonaqlığı yarımçıq tərk edir”.
İran şahı bərk qəzəblənir, onun dirisini və ya ölüsünü gətirənə başı ağırlıqda qızıl vəd edir. Elə milli hərəkat da şahın qurduğu hiylələrin qurbanı olur, Səttarxan yatağa düşür, onu məşəqqətli ölümə məhkum edirlər. Məşədi Abbas geri qayıtmağa qərar verir, amma Bakıda çox qalmayıb doğulub boya-başa çatdığı Qarabağa yollanır. ...Məşədi Abbas həyatının sonuna qədər mühüm vəzifələrdə çalışacaq, Ağdamda quruculuq işləri onun adıyla bağlı olacaqdı.
Ancaq vəfat etdiyi 1954-cu ilə qədər həyatının ən maraqlı və yadda qalan günləri kimi İrandakı mübarizə və Səttarxanla dostluq illərini xatırlayacaqdı. Çünki Güney Azəbaycanın azadlığı uğrunda mübarizə ülvi ideyalara söykənirdi. Quzey Azərbaycanda isə onu inqilabçı dostlarının satqınlığı, Mircəfər Bağırovun kinayəli baxışları və yalançı ittihamlarla sürgünə göndərilmək təhlükəsi gözləyirdi.
Elxan ŞAHİNOĞLU
Nə əvvəlki şah rejiminin dahi sairlə problemi olub, nə də indiki hakimiyyət onun irsinə qarşı çıxır. Şəhriyarın xatirəsi hətta rəsmi səviyyədə yad edilir.
Səttarxana münasibər isə fərqlidir. Azərbaycan milli hərəkatının lideri şah üsul-idarəsinə qarşı savaşıb. Düzdür, indi İran iqtidarında təmsil olunanlar da şaha qarşı çıxanlardan olublar.
Buna baxmayaraq dini hakimiyyət Səttarxanın anılmasına hər vasitə ilə mane olur. Hər il vəfatının ildönümündə məzarı üstünə toplaşanları zorakılıqla dağıdırlar. Təbrizdə Səttərxanın ev muzeyi də yoxdur, sadəcə hamının tanıdığı bir ev var .
Soraqlaşa-soraqlaşa axtarıb həmin evi tapıram. Qapını açan yoxdur, qonşulardan biri ev yiyəsinin harasa çıxdığını söyləyir. Bir azdan o gəlir. Səttarxanın nəticəsi olduğunu söyləyən gənc həkim bizi evə dəvət edir. Düşünürəm ki, hər halda bir iş sahibidir, ata babası haqqında çox danışmaz. Hansı ölkədə olduğumu da unutmamağa çalışıram.
Ancaq soydaşımız bütün düşüncələrimi alt-üst edir, Səttarxan hərəkatından yerli-yataqlı danışmağı bir yana, indiki siyasi vəziyyətdən narazılığını da açıq dilə gətirir. Onunla çox şeydən danışırıq, hərəkatda iştirak eləmiş quzey azərbaycanlılardan da.
Gənc həkim atasından bu haqda çox eşitdyini, Səttarxanın mübarizəsinə Arazın o tayından da dəstək gəldiyini hər zaman xatırladığını deyir. ...1878-ci ildə, Şuşada Məşədi Həşim Rzazadənin evində dünyaya gələn körpənin adını Abbas qoyurlar. Məşədi Həşim 3 qızdan sonra oğlunun doğulmasına çox sevinir.
O, Ağdam və Şuşa bazarlarında bal satırmış, ailəsini çox çətinliklə dolandırırmış. Uşaqlıq illərində varlıların mal-qarasını otaran Abbas sonra dərzi yanında şagirdlik eləyirmiş. Ancaq 6 nəfərlik ailə yenə sıxıntı içindəymiş. Həşimin qardaşı Məşədi Səlimsə varlı nəsildən olan Molla Mirzə Dadaşın qızı Məxmərlə ailə qurduğundan heç nəyə ehtiyacı yoxmuş, pula pul demirmiş. Amma qardaşına və onun ailəsinə heç kömək etmirmiş.
Məşədi Həşim yay-payız ona meyvə sovqatı göndərər və umurmuş ki, bəlkə Səlim zənbili pay-püşlə qaytara. Ancaq kiçik Abbas hər dəfə evə əliboş qayıdarmış. Bir dəfə oğlunu yenə qardaşıgilə göndərən Həşim ona deyir: “Əminə de ki, atam mənə pal-paltar ala blimir, bir az pul versin”. Bu xahiş də işə yaramır. Abbas yenə kor-peşman evə dönür.
Bir müddət sonra o, Abbası növbəti dəfə qardaşıgilə göndərir. Əmisinin cavabı çox kobud olur: “Sizə veriləsi pulum yoxdur, rədd ol get!” Bu sərt sözlərdən pərt olan Abbas hirslənib özündən çıxır: “Eybi yoxdur, qocalıb ölərsən, arvadın da mənə qalar!” Bunları deyib yerindən nə təhər götürülürsə, əmisi qaçıb ona çata bilmir.
Abbas olanları evdə anasına danışır. Ailələr arasında düşmənçilik yaranacağından qorxan qadın bərk qəzəblənir və oğlunu danlayır. Bundan sonra iki qardaş arasında gediş-gəliş dayanır. Bir gün xəbər gəlir ki, Məşədi Səlim xəstələnib ölüb. Dəliqanlı Abbas sözünün üstündə durur.
Əmisinin dul qalmış cavan və gözəl arvadını alır. Amma ailənin dolanışığı yenə dəyişmir. Vəziyyətdən çıxış yolu kimi Abbas Bakıya ğetməyə qərar verir. 1905-ci ilə təsadüf edən bu gəlişində o, inqilab ab-havasıyla rastlaşır. Bakı o illərdə inqilabi şəhər sayılırdı. Sankt-Peterburqda baş vermiş “qanlı bazar günü”nün əks-sədası Bakıya da çatmışdı. Şəhərdə sol cərəyanların, o cümlədən “Hümmət” təşkilatının gücü durmadan artırdı.
Rus bolşevikləri də Bakını nəzərdən qaçırmırdılar. Lenin partiyanın “vuran əli” Stalini Bakıya göndərmişdi. O, ətrafına quldur dəstəsi yığaraq bankları və varlı adamları soyurdu. Bolşeviklər bunun hesabına xəzinələrini doldururkən Quzey Azərbaycanın solçuları qonşu İranda baş qaldırmış xalq inqilabına necə dəstək vermək barədə düşündürdülər.
İran şahı bütün vasitələrlə azərbaycanlıların üsyanını yatırmağa çalışır, amma Güney Azərbaycan demokratik hərəkatının lideri Səttarxanla heç cür bacara bilmirdi. Çünki o, milli azadlıq və ədalət uğrunda savaşa başladığından əhali arasında tərəfdarları günü-gündən çoxalır, onun mübarizəsi hətta Arazın bu tayında da geniş əks-səda doğururdu.
O illər Nəriman Nərimanovun rəhbərliyi ilə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən ən cəsur adamlar Səttarxana dəstək məqsədilə güneyə göndərilirdi. Onların arasında Abbas da vardı. Bakıda qazandığı inqilabi təcrübədən yararlanan Abbas Rəşt şəhərində mücahidlərdən ibarət silahlı dəstə toplayır.
Onun dəstəsi Rəşt, Ənzəli, Ərdəbil, Qəzvin, Girman və Mazandaran şəhərlərində şah qoşunlarına qarşı qızğın savaşlarda ad qazanır. Nəhayət, bu dəstə döyüşə-döyüşə Təbrizə gəlib çıxır. Təbrizin Əmirxiz məhəlləsində Abbası bir mücahid qarşılayıb Səttarxanın mənzil-qərargahına gətirir.
Səttarxanın “Hardan gəlmisiz” sualına Abbasın cavabı qısa olur: “Abbaş Həşim oğlu. Bakı komitəsinin göstərişi ilə gəlmişəm, dəstəm də özümlədir”. Elə ilk təmasdan Səttarxan bu şuşalı balasıyla dostlaşır və çox keçmir ki, mühafizə dəstəsində ona mühüm görəv verir. Bu dəstə ən mühüm tapşırıqları yerinə yetirir.
Abbas öz dəstəsiylə barrikadalarda vuruşur, digər dəstələr arasında əlaqə yaradır. Beləcə, Məşədi Abbas Səttarxanla 13 il çiyin-çiyinə savaşır. İran şahı xalq üsyanını yatırmaq məqsədilə 1909-cu ildə Təbrizə 40 minlik qoşun yollayır.
Burda inqilabçılar ölüm-dirim savaşına girişirlər. Abbasa və onun dəstəsinə Tehran polisinin rəisi Yefremxanın hərbi birlikləri ilə döyüşmək tapşırılır. Bu tapşırığı böyük məharətlə yerinə yetirdiyinə görə ona “mücahid Abbas” ləqəbi verirlər. Amma İranda ona Abbasxan deyənlər də az deyildi.
İnqilabın əfsanəvi liderlərinin - Səttarxanın və Bağırxanın adlarına bənzədərək. Məşədi Abbasın (Məşrutə inqilabı illərində o, bir neçə dəfə Məşhədə getmişdi) şücaəti haqqında xəbərlər İran şahının da qulağına çatır.
Bir gün o, Səttarxana namə göndərib onunla görüşmək istədiyini bildirir. Səttarxan bu görüşə Məşədi Abbası göndərir. Məşədi Abbasın oğlu, Böyük Vətən müharibəsi qəhrəmanlarından olan Surxayın xatirələrindən: “Atam ordakılara Azərbaycan xalqının şərəfinə badə qaldırmağı təklif edir. Bir anda məclisə sükut çökür, şah və qonaqları badələrini yerə qoyurlar, atamsa şərabı axıra kimi içib qonaqlığı yarımçıq tərk edir”.
İran şahı bərk qəzəblənir, onun dirisini və ya ölüsünü gətirənə başı ağırlıqda qızıl vəd edir. Elə milli hərəkat da şahın qurduğu hiylələrin qurbanı olur, Səttarxan yatağa düşür, onu məşəqqətli ölümə məhkum edirlər. Məşədi Abbas geri qayıtmağa qərar verir, amma Bakıda çox qalmayıb doğulub boya-başa çatdığı Qarabağa yollanır. ...Məşədi Abbas həyatının sonuna qədər mühüm vəzifələrdə çalışacaq, Ağdamda quruculuq işləri onun adıyla bağlı olacaqdı.
Ancaq vəfat etdiyi 1954-cu ilə qədər həyatının ən maraqlı və yadda qalan günləri kimi İrandakı mübarizə və Səttarxanla dostluq illərini xatırlayacaqdı. Çünki Güney Azəbaycanın azadlığı uğrunda mübarizə ülvi ideyalara söykənirdi. Quzey Azərbaycanda isə onu inqilabçı dostlarının satqınlığı, Mircəfər Bağırovun kinayəli baxışları və yalançı ittihamlarla sürgünə göndərilmək təhlükəsi gözləyirdi.
Elxan ŞAHİNOĞLU
Atatürkün anasının həyatı barədə film çəkilir
Türkiyə Cümhuruyyətinin qurucusu Mustafa Kamal Atatürkün anası Zibeydə xanımın həyatı barədə bədii film çəkiləcək.
ssenarisi başa çatmaq üzrə olan filmdə Zibeydə xanım, həyat yoldaşı Əli Rıza əfəndi, oğlu Mustafa Kamal və digər övladlarının həyatından bəhs ediləcək. Filmin ideya müəllifi Serpil Öztürk bir türk qadını olan Zibeydə xanımın həyatının film vasitəsilə dünyaya çatdırılmasının özü üçün vəzifə olduğunu deyib və bunun məsuliyyətli iş olduğunu vurğulayıb. Serpil Öztürk filmin başa çatması üçün dövlət və özəl sektordan maddi dəstək gözlədiyini də bildirib.
ssenarisi başa çatmaq üzrə olan filmdə Zibeydə xanım, həyat yoldaşı Əli Rıza əfəndi, oğlu Mustafa Kamal və digər övladlarının həyatından bəhs ediləcək. Filmin ideya müəllifi Serpil Öztürk bir türk qadını olan Zibeydə xanımın həyatının film vasitəsilə dünyaya çatdırılmasının özü üçün vəzifə olduğunu deyib və bunun məsuliyyətli iş olduğunu vurğulayıb. Serpil Öztürk filmin başa çatması üçün dövlət və özəl sektordan maddi dəstək gözlədiyini də bildirib.
QƏNİRƏ PAŞAYEVA: “İRANIN İSLAM HƏMRƏYLİYİNDƏN DANIŞMAĞA HEÇ BİR HAQQI YOXDUR”
Qənirə Paşayeva
Bu gün Milli Məclisin iclasında çıxış edən deputat Qənirə Paşayeva İran rəsmilərinin İsrail prezidenti Şimon Peresin Azərbaycana gözlənilən səfərini pisləyən bəyanatlarına toxunub. Onun sözlərinə görə, İranın bəzi rəsmiləri Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə edir, təhdidedici açıqlamalar verir.
Q.Paşayeva İran mediasının Azərbaycanı gözdən salan təbliğatla məşğul olduğunu deyib: “İranın islam həmrəyliyindən danışmağa heç bir haqqı yoxdur. Çünki islam ölkəsi olan Azərbaycanın torpaqlarını işğal edən, islam mədəniyyətini, abidələrini məhv edən bir ölkə ilə sıx əlaqələr qurub. İran Ermənistanla bağlı siyasətinə yenidən baxmalıdır”.
Parlament sədri Oqtay Əsədov Q.Paşayevaya cavab olaraq bildirib ki, İranın bəzi rəsmilərinin açıqlamalarının rəsmi İranın mövqeyi kimi başa düşülməsi düzgün deyil: “İndi siz burada fikirlər səsləndirir, bəyanatlarla çıxış edirsiniz, məgər bu, rəsmi Azərbaycanın mövqeyidir? İsrail prezidentinin Azərbaycana səfərinə daha çox İran mətbuatı və müxalifəti münasibət bildirib”.
Bu gün Milli Məclisin iclasında çıxış edən deputat Qənirə Paşayeva İran rəsmilərinin İsrail prezidenti Şimon Peresin Azərbaycana gözlənilən səfərini pisləyən bəyanatlarına toxunub. Onun sözlərinə görə, İranın bəzi rəsmiləri Azərbaycanın daxili işlərinə müdaxilə edir, təhdidedici açıqlamalar verir.
Q.Paşayeva İran mediasının Azərbaycanı gözdən salan təbliğatla məşğul olduğunu deyib: “İranın islam həmrəyliyindən danışmağa heç bir haqqı yoxdur. Çünki islam ölkəsi olan Azərbaycanın torpaqlarını işğal edən, islam mədəniyyətini, abidələrini məhv edən bir ölkə ilə sıx əlaqələr qurub. İran Ermənistanla bağlı siyasətinə yenidən baxmalıdır”.
Parlament sədri Oqtay Əsədov Q.Paşayevaya cavab olaraq bildirib ki, İranın bəzi rəsmilərinin açıqlamalarının rəsmi İranın mövqeyi kimi başa düşülməsi düzgün deyil: “İndi siz burada fikirlər səsləndirir, bəyanatlarla çıxış edirsiniz, məgər bu, rəsmi Azərbaycanın mövqeyidir? İsrail prezidentinin Azərbaycana səfərinə daha çox İran mətbuatı və müxalifəti münasibət bildirib”.
Rasim Musabəyov: "Praqa görüşündən fərqli olaraq prezidentlərin Sankt-Peterburq görüşü normal keçdi"
"Qarabağ danışıqları dayandırılmayacaq"
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına dair Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin Sankt-Peterburqda keçirilən növbəti görüşünün də nəticəsiz başa çatması münaqişənin həllinə dair gələcək danışıqların taleyini sual altında qoyub.
Baxmayaraq ki, Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin bir müddət əvvəl Praqada keçirdikləri görüşdən fərqli olaraq, Sankt-Peterburqda tərəflər arasında elə bir gərginlik yaşanmadı, bununla belə Rusiyanın danışıqlarda təşəbbüsü ələ almaq cəhdləri nəticə vermədi. Onu da qeyd edək ki, bəzi ekspertlər Sankt-Peterburq görüşünün də nəticəsiz başa çatmasından sonra danışıqlarda müəyyən qədər fasilənin yaranacağını bildirsələr də, əksinə, müzakirələrin bundan sonra daha da intensivləşəcəyini deyənlər də var. İrəli sürülən versiyalarda Fransa prezidenti Nikola Sarkozinin regiona gözlənilən səfəri zamanı münaqişənin nizamlanmasına dair yeni təkliflərlə çıxış etməsinin mümkünlüyü də istisna edilmir. Politoloq Rasim Musabəyov isə hesab edir ki, danışıqların dayandırılması ehtimalı yoxdur. Politoloq Sankt-Peterburq görüşünün nəticəsiz başa çatmasına baxmayaraq Praqadakı müzakirələrlə müqayisədə nisbətən normal keçdiyini bildirib. "Praqa görüşündən fərqli olaraq prezidentlərin Sankt-Peterburq görüşü normal keçdi. Nazir Elmar Məmmədyarova istinad etsək, bildirdi ki, Sankt-Peterburq danışıqları pozitiv xarakterli olub"- deyən Rasim Musabəyov danışıqların davam etdiriləcəyini bildirib. "Mən deyərdim ki, danışıqların nəinki dayandırılması ehtimalı yoxdur, əksinə danışıqlar bundan sonra daha da intensivləşəcək"- deyən politoloqun sözlərinə görə bu ayın sonlarında Fransa prezidenti Nikola Sarkozinin regiona edəcəyi səfər, eləcə də gələn ay ABŞ prezidenti Barak Obamanın Moskvaya gözlənilən səfəri DQ münaqişəsinin nizamlanması prosesi üçün də bir sıra yeniliklərlə müşayiət oluna bilər. ABŞ prezidentinin Rusiyaya səfəri zamanı Barak Obama və Dmitri Medvedyevin Cənubi Qafqaz regionundakı vəziyyətlə bağlı müzakirələr aparacaqlarını deyən politoloq DQ münaqişəsi ilə yanaşı, Gürcüstanla bağlı yaranmış vəziyyətin də nəzərdən keçiriləcəyini istisna etməyib. "Cənubi Qafqazla bağlı problemlər çoxdur və bu məsələlərin həlli Rusiya və ABŞ arasında ciddi müzakirə edilməlidir". Rasim Musabəyov hesab edir ki, ABŞ prezidentinin Rusiyaya səfəri zamanı Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri arasında daha bir görüş keçirilə bilər. Politoloq həmçinin ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərinin yaxın vaxtlarda regiona yenidən səfər etməsinin də gözlənilən olduğunu bildirib. Rasim Musabəyovun qənaətincə, həm Fransa prezidentinin regiona səfəri zamanı Azərbaycanda və Ermənistanda keçirdiyi görüşlərin, həm də ABŞ prezidenti Barak Obamanın Rusiyaya səfərinin DQ münaqişəsinin həllinə müsbət təsiri ola bilər. Politoloq son dövrlər Avropa İttifaqı və ABŞ-ın DQ münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı fəaliyyətini aktivləşdirməsini də müsbət hal kimi dəyərləndirir. Onun fikrincə, Qərb dövlətlərinin problemin həlli ilə bağlı səylərini artırması istər-istəməz Rusiyanın mövqeyinə də öz təsirini göstərəcək. Sankt-Peterburq görüşünün nəticəsiz başa çatmasının rəsmi Moskvanın problemin nizamlanmasında təşəbbüsü öz əlinə ala bilməməsi kimi şərh olunmasına gəlincə isə politoloq deyib ki, Rusiyanın Azərbaycanla bağlı səyləri əsasən Gürcüstanla bağlı idi. "Rusiyanın istəyi bu idi ki, Azərbaycanı öz yanına çəkməklə Gürcüstanı təkləsin. Amma Azərbaycan nümayiş etdirdi ki, belə məsələlərdə heç də Rusiyanın diktəsi ilə hesablaşmaq niyyətində deyil. Bunun nəticəsi isə təbii ki, özünü Rusiyanın DQ münaqişəsinin həlli ilə bağlı tutduğu mövqedə göstərir"- deyən politoloqa görə DQ münaqişəsinin nizamlanması ətrafındakı şəraitin dəyişib-dəyişməyəcəyi qarşıdakı proseslərdən asılı olacaq.
Vüsalə Rafiqqızı
Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin nizamlanmasına dair Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin Sankt-Peterburqda keçirilən növbəti görüşünün də nəticəsiz başa çatması münaqişənin həllinə dair gələcək danışıqların taleyini sual altında qoyub.
Baxmayaraq ki, Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin bir müddət əvvəl Praqada keçirdikləri görüşdən fərqli olaraq, Sankt-Peterburqda tərəflər arasında elə bir gərginlik yaşanmadı, bununla belə Rusiyanın danışıqlarda təşəbbüsü ələ almaq cəhdləri nəticə vermədi. Onu da qeyd edək ki, bəzi ekspertlər Sankt-Peterburq görüşünün də nəticəsiz başa çatmasından sonra danışıqlarda müəyyən qədər fasilənin yaranacağını bildirsələr də, əksinə, müzakirələrin bundan sonra daha da intensivləşəcəyini deyənlər də var. İrəli sürülən versiyalarda Fransa prezidenti Nikola Sarkozinin regiona gözlənilən səfəri zamanı münaqişənin nizamlanmasına dair yeni təkliflərlə çıxış etməsinin mümkünlüyü də istisna edilmir. Politoloq Rasim Musabəyov isə hesab edir ki, danışıqların dayandırılması ehtimalı yoxdur. Politoloq Sankt-Peterburq görüşünün nəticəsiz başa çatmasına baxmayaraq Praqadakı müzakirələrlə müqayisədə nisbətən normal keçdiyini bildirib. "Praqa görüşündən fərqli olaraq prezidentlərin Sankt-Peterburq görüşü normal keçdi. Nazir Elmar Məmmədyarova istinad etsək, bildirdi ki, Sankt-Peterburq danışıqları pozitiv xarakterli olub"- deyən Rasim Musabəyov danışıqların davam etdiriləcəyini bildirib. "Mən deyərdim ki, danışıqların nəinki dayandırılması ehtimalı yoxdur, əksinə danışıqlar bundan sonra daha da intensivləşəcək"- deyən politoloqun sözlərinə görə bu ayın sonlarında Fransa prezidenti Nikola Sarkozinin regiona edəcəyi səfər, eləcə də gələn ay ABŞ prezidenti Barak Obamanın Moskvaya gözlənilən səfəri DQ münaqişəsinin nizamlanması prosesi üçün də bir sıra yeniliklərlə müşayiət oluna bilər. ABŞ prezidentinin Rusiyaya səfəri zamanı Barak Obama və Dmitri Medvedyevin Cənubi Qafqaz regionundakı vəziyyətlə bağlı müzakirələr aparacaqlarını deyən politoloq DQ münaqişəsi ilə yanaşı, Gürcüstanla bağlı yaranmış vəziyyətin də nəzərdən keçiriləcəyini istisna etməyib. "Cənubi Qafqazla bağlı problemlər çoxdur və bu məsələlərin həlli Rusiya və ABŞ arasında ciddi müzakirə edilməlidir". Rasim Musabəyov hesab edir ki, ABŞ prezidentinin Rusiyaya səfəri zamanı Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri arasında daha bir görüş keçirilə bilər. Politoloq həmçinin ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədrlərinin yaxın vaxtlarda regiona yenidən səfər etməsinin də gözlənilən olduğunu bildirib. Rasim Musabəyovun qənaətincə, həm Fransa prezidentinin regiona səfəri zamanı Azərbaycanda və Ermənistanda keçirdiyi görüşlərin, həm də ABŞ prezidenti Barak Obamanın Rusiyaya səfərinin DQ münaqişəsinin həllinə müsbət təsiri ola bilər. Politoloq son dövrlər Avropa İttifaqı və ABŞ-ın DQ münaqişəsinin nizamlanması ilə bağlı fəaliyyətini aktivləşdirməsini də müsbət hal kimi dəyərləndirir. Onun fikrincə, Qərb dövlətlərinin problemin həlli ilə bağlı səylərini artırması istər-istəməz Rusiyanın mövqeyinə də öz təsirini göstərəcək. Sankt-Peterburq görüşünün nəticəsiz başa çatmasının rəsmi Moskvanın problemin nizamlanmasında təşəbbüsü öz əlinə ala bilməməsi kimi şərh olunmasına gəlincə isə politoloq deyib ki, Rusiyanın Azərbaycanla bağlı səyləri əsasən Gürcüstanla bağlı idi. "Rusiyanın istəyi bu idi ki, Azərbaycanı öz yanına çəkməklə Gürcüstanı təkləsin. Amma Azərbaycan nümayiş etdirdi ki, belə məsələlərdə heç də Rusiyanın diktəsi ilə hesablaşmaq niyyətində deyil. Bunun nəticəsi isə təbii ki, özünü Rusiyanın DQ münaqişəsinin həlli ilə bağlı tutduğu mövqedə göstərir"- deyən politoloqa görə DQ münaqişəsinin nizamlanması ətrafındakı şəraitin dəyişib-dəyişməyəcəyi qarşıdakı proseslərdən asılı olacaq.
Vüsalə Rafiqqızı
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)
