Əziz soydaşlarim aşağıda oxuyacağınız yazi bir kampaniyadir. Çox istərdim bütün millət sevərlərimiz bu kampaniyada iştirak etsinler və bu kampaniyanin geniş yayılması və yer almasında fəal olsunlar!
Dəyərli soydaşlarım! Dil hər bir millətin ruhu, mənəvi varlığı və demək olar ki mili kimliyidir. Bu nədənlə Güney Azərbaycanda öz ana dilində təhsil almaq, oxuyub yazmaq və bu kimi mənəvi varlığına sahib çıxmaq uğrunda son 85 ildə uzun mucadilə yolu keçmişdir və heledə bu mucadilə devam etməkdədir. Çox təccub doğuran bir məqami sizlərlə paylaşmağı ən azından özümə borc bildim.diqqətimi çəkən önəmli bir məqam, son zamanlar internetde yaranmış sitələr ve çap olunmuş kitablardır. Təssuflu edici haldır ki, iran fars rejimi butun gucunu işə salaraq fars dilinin geniş yayilmasını ve İran adlanan ölkənin hətta xaricdə yaşayan soydaşlarımızında unsiyyət vasitəsinin məhz fars dilində olmasına şərayit yaradır. Bütün bunlar azmış kimi bizim soydaşlarımızda hətta bir çox hallarda bizim siyasi və milli xadimlərimizdə bu dildən istifadə edərək fars şovinist rejiminin istəklərinin yer almasına şərayit yaratmış olur. Məni bir məqam çox düşündürür, əcəba biz Ana dilimizdə yazib oxumağı arzulamırıq mi? Ve bunun uğrunda mucadilə aparmırıq mi?, o zaman nedən bizim internet sitələrimizin böyük qismi ana dilimizdə deyil far dilində yazirlar və bir çox yazarlarımız öz ana dilimiz Azərbaycan Türkcəsində deyil məhz fars dilində yazirlar? Bütün bunlar gərək hamımızı düşündürsün. ən azı ona görə ki bu amal uğrunda şəhid olan və hələ indi də şovinizmin həbsxanasında işkəncə çəkən soydaşlarımız var. Bilirəm ki, bu yazini oxuyan bəzi soydaşlarımız bələ duşunəcəklər ki, iran adlanan ölkədə yaşayan soydaşlarımız fars dilində tahsil aldiqları üçün bu dildə rahat oxuyub yazırlar. Onda əgər belədirsə o zaman Ana dilimiz olan Azərbaycan Türkcəsi uğrunda mucadilə aparmağımızda əbəsdir. Helə deyil mi?. Əziz soydaşlarım! Necə ki tariximizi oyrənməyə çalışırıq, dilimizidə oyrənməyə çalışmalıyıq. əgər biz özumuz öz dilimizi bu gün öyrənməyə habelə öyrətməyə çalışmırıqsa o zaman biz övladlarımıza deməyə sözümüz olmaz düşünürəm. Men bu vəsilə ilə bütün soydaşlarımıza səslənirəm! Gəlin elə bu gündən gec olmiyaraq öz ana dilimiz olan Azərbaycan Türkcəsin bütün yaşam tərzimizdə, yazilarımızda, internet sitələrində və bütün ünsiyyət vasitələrimizdə kullanmaya cəhd edək ona göra ki, övladlarımız və bu günkü yeni yetmələrimiz bunun üzərində formalaşsin. Bir örnək verecəyəm, bir çoxumuz Nizami Gəncəvini , Şah İsmayil Xətaiyini tənqid edirik ki nədən divanlarını fars dilində yazıbdır. Sizce gələcək nəsil bizdən hesab sormiyacaq mi ki, o zaman sizlər nədən fars dilində yazibsiz baxmiyaraq ki, bu yoldada mubarizə apardiğınızı soyləyirik?! Hal bu ki, çox sahələrdə məcbur deyilik fars dilindən istifadə edək. Deyerli soydaşlarım gəlin dilimizə sahib çixaq və elə bu andan etibarən bütün ünsiyyət vasitələrində Azərbaycan Türkcəsindən istifadə edək, belə olarsa fars şovinizminin məqsədlərinə ən böyük zərbəni vurmuş olariq.
Türkün Türkdən başqa dostu yoxdur. Biz özumuz öz varlığımızı yuksək dəyərləndirməsək başqalari bizə heç bir dəyər verməz. Tanri Türkü qorusun.
Sirus Azadi
7 Mart 2008 Cuma
DÖRD İSTİQAMƏTDƏ ATƏŞKƏS POZULUB
2008-03-07 - 10:45:00
Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin bölmələri martın 6-da və ayın 7-nə keçən gecə Füzuli, Goranboy, Xocavənd, Cəbrayıl istiqamətində atəşkəsi pozublar. İtki yoxdur.
http://www.mediaforum.az/articles.php?article_id=20080307103825684&page=00&lang=az
Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin bölmələri martın 6-da və ayın 7-nə keçən gecə Füzuli, Goranboy, Xocavənd, Cəbrayıl istiqamətində atəşkəsi pozublar. İtki yoxdur.
http://www.mediaforum.az/articles.php?article_id=20080307103825684&page=00&lang=az
6 Mart 2008 Perşembe
İran’ın Politikasını Şekillendiren Etkenler
sayin araştırmacı uzman :arif bey keskin
Kafkasya, etnik ve mezhepsel çeşitliliği ve siyasi yapısı nedeniyle çok karmaşık ve hassas bir konumdadır. Bölgeye komşu Rusya, İran ve Türkiye ile fiziki teması olmayan Avrupa, ABD ve NATO’nun Kafkasya’daki arayışları, çıkarların sıklıkla çatışmasını ve bölgedeki istikrarsızlık potansiyelinin artmasını beraberinde getirmektedir. Bu açıdan bakıldığında Kafkasya’daki siyasi süreçlerin şekillenmesinde komşularının (Rusya, Türkiye ve İran) arayışları, kaygıları ve olanakları hayati önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı İran’ın Kafkasya politikalarını şekillendiren temel etkenlere ışık tutmak; Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan politikalarını incelemek ve Hazar havzası ile Karabağ sorunlarına yaklaşımını değerlendirmektir.
İran’ın Politikasını Şekillendiren Etkenler
İran’ın stratejik düşüncesinde Kafkasya daima “güvenlik” algısı ile özdeşleşmiştir. Bunun nedeni, Rusya’nın varlığı ve Kafkasya’nın “devrimci ideolojilerin” giriş koridoru olarak görülmesidir. Gerçi Rusya küçülmüş ve “devrimci ideolojiler” iflasa uğramıştır. Ancak İran’ın Kafkasya algılaması güvenlik boyutundan çıkmamıştır. Bölgesel sistemin değişmesine rağmen güvenlik kaygılarının devam etmesi, İran’ın Kafkasya politikasını çok farklı bir düzlemde değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Kafkasya, İran’ın tarihi-kültürel hafızasında ağırlıklı bir yer tutmaktadır. Özellikle Fars milliyetçiliği Kafkasya’yı Fars kültür havzasının uzantısı olarak algılamış, Azerbaycan Cumhuriyeti’ne büyük önem atfedilmiştir.[1] İran’ın Kafkasya’ya bakışının şekillenmesindeki ikinci önemli faktör Kafkasya’nın çağdaş İran tarihinde oynadığı roldür. İran’ın modernleşme sürecinin ilk adımları olan matbaa ve kitap Kafkasya’dan İran’a girmiştir. İran’daki sosyal demokrasi ve sol düşünce yine Kafkasya’dan taşınmıştır. Bu nedenden dolayı İran’ın çağdaş tarihinde Bakü-Tiflis’in özel bir yeri vardır. Bugün Tiflis’in adı çokça anılmasa da, Bakü ayrıcalıklı yerini korumakta ve hatta İran’ın iç siyasal yapısını etkilemeye devam etmektedir.
Sovyetler Birliği’nin dağılması sürecinde İran neyle karşı karşıya olduğunu net olarak bilmiyordu. İran’da iki farklı yaklaşım vardı. Bir grup gelişmeleri etnik milliyetçi bir gelişme olarak görürken, diğer grup ise gelişmeleri dini bir çerçevede yorumlamakta ve bu ülkelerin “İslami birlik” çatısı altında birleştirilmesi gerektiğini savunuyordu.[2] Ancak İran’da birinci görüş, yani, Orta Asya ve Kafkasya’da genel anlamda bir milliyetçilik akımının söz konusu olduğu görüşü baskın çıkmıştır. Bu milliyetçilik genel itibariyle Rusya karşıtı ve dolayısıyla daha ziyade Batıcı bir akımdır. İşte bu nedenle İran bağımsızlığını kazanan yeni ülkelere başlangıçta ihtiyatla yaklaşmıştır.
Sovyetler Birliği’nin dağılması İran için Kafkasya politikası bağlamında fırsat ve tehdit denklemi yaratmıştır. Denklemin fırsat tarafında İran’ın en büyük ve tehlikeli komşusunun dağılmış olması yer almaktadır. İranlılar Rusya’yı daima, “istediği zaman İran topraklarını işgal edebilecek bir güç” olarak görmüş ve ilişkilerinde bu korku hâkim unsur olmuştur. Rusya’nın küçülmesi ve İran’a saldıramayacak düzeye gerilemesi bu açıdan İranlıları sevindirmiştir. İran açısından ikinci fırsat ise ideolojik boyuttaydı; komünizmin iflas etmişti. Siyasal İslam’ın karşısındaki tehditlerden biri ortadan kalkmış ve bir din devleti olan İran belli oranda rahatlatmıştır.
İran’ın Kafkasya bağlamında algıladığı tehditlerin başında Orta Asya-Kafkasya’daki Türk varlığı, özellikle Azerbaycan Cumhuriyeti’nin varlığı gelmektedir.[3] İranlı analistlerin de sık sık ifade ettikleri gibi, bölgede yeni bir Türklük olgusu ortaya çıkmış, Orta Asya ve Kafkasya’da Türk milliyetçiliği çerçevesinde belirgin bir siyasal hareketlilik doğmuştur. Özellikle de Azerbaycan’dan gelen bu milliyetçi dalga kısa sürede İran’ın içlerine yayılmış ve İran’ı ciddi bir sorunla karşı karşıya bırakmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin 8 milyonluk nüfusuna karşın, İran topraklarında 25-30 milyon Azerbaycan Türkü yaşamaktadır. Ayrıca bölgede baş gösteren etnik çatışmalar, özellikle de Karabağ çatışması İran’ı temkinli olmaya sevk etmiştir. Zira Karabağ’daki sıcak çatışma tırmandığı oranda İran’ın içinde özellikle de Azerbaycan Türkleri arasında rahatsızlık ve huzursuzluk yükselmiştir. Sıcak çatışma olduğu dönemde İran’ın Azerbaycan bölgesinde Ermenistan karşıtı gösteriler düzenlenmiş ve İran’a “sessiz kaldığı” ve “Ermenistan’ı desteklediği” için tepki gösterilmiştir.
İran’ın Kafkasya politikası açısından ikinci tehdit ise iki kutuplu dünya düzeninin sona ermesi ve Rusya’nın ABD karşısındaki direncinin kırılması olmuştur. Bu durum İran’ı zor durumda bıraksa da[4], Tahran için Kafkasya’da belirleyici olan Rusya’nın durumu olmuştur. Rusya ile İran’ı özellikle de Kafkasya ve Orta Asya bağlamında birleştiren üç temel unsur göze çarpmaktadır. Birincisi, küresel sistemdeki tek kutupluluk ve her iki devletin bundan duydukları rahatsızlıktır. İkincisi, bölgedeki Türk varlığıdır. Türk varlığının milliyetçi bir söylem çevresinde örgütlenmesi hem Rusya’yı hem de İran’ı rahatsız etmektedir. Her iki ülkenin sınırları içinde bulunan yoğun Türk varlığı sebebiyle Rusya ve İran arasında bir fikir birliği olduğunu söylemek mümkündür. Rusya ve İran arasındaki diğer ortak gündem, her iki devletin de NATO’nun bölgeye girme çabalarından duydukları kaygıdır. Rusya İran’a göre ABD karşısında daha zayıf bir rakiptir. ABD ve AB ise, Rusya’nın bölgedeki yerini doldurabilecek potansiyele sahiptir. Ayrıca 1991’den sonra İsrail’in yeni bir dış politika alanı olarak Orta Asya ve Kafkasya’da nüfuz arayışına girmesi de İran’ı daima endişelendirmiştir.
Tahran’ın bölgeye bakışında belirleyici olan bir diğer etken, İran’ın rejimi ve ona duyulan güvensizliktir. Özellikle devrim ihraç politikası nedeniyle duyulan kuşku Tahran’ın işini zorlaştırmaktadır. İran bu kuşkuyu tetikleyecek davranışlardan kaçınsa dahi mesele sorun olmaya devam etmektedir.
Tüm bu endişelerle İran, Ortadoğu’dan farklı olarak, Kafkasya ve Orta Asya’da bir devrim ihracı arayışına girmemiştir. İran’ın Çeçenistan ve Azerbaycan-Ermenistan çatışmasındaki tutumu bu olguyu net olarak göstermektedir. İran, Çeçenistan konusunda açık bir tavır almamış ve bütün açıklamalarını İslam Konferansı çatısı altında ve insani-sivil yardım çerçevesinde yapmıştır. Çeçenistan davasıyla ilgilenmemek, İran’ın dini kimliği ile çelişen bir tutumdur. Çeçenistan olayı Ortadoğu’da yaşansaydı İran’ın çok daha farklı bir tavır takınabileceği açıktır. Keza Azerbaycan-Ermenistan meselesinde İran’ın tarafsızlığını açıklaması kimilerine göre Şii devlet kimliğiyle çelişmektedir. Biri Hıristiyan diğeri Şii olan bir çatışmada tarafsız kalınması ve hatta pek çoklarına göre pratikte Ermenistan’ın desteklemesi, İran’ın Kafkasya’daki jeopolitik kaygılarını ideolojik emellerinin önünde tuttuğuna güzel bir örnektir.
Ancak İran’ın ideolojik kaygılarını ikinci plana itmesi, emellerinden tümüyle vazgeçtiği anlamına gelmemektedir. İran, daha ziyade toplumsal zemini değerlendirerek Güney Kafkasya ülkeleriyle kültürel bağlar kurmayı tercih etmiştir. Bu amaçla vakıflar ve dernekler vasıtasıyla yoksullara ulaşmak, ortak mezhepsel ritüelleri değerlendirmek ve öğrencilere İran’da burslu eğitim imkânı sunmak gibi yollara başvurmuştur.
İran “bölge dışı” aktörler olarak tanımladığı Avrupa Birliği, Amerika ve NATO’nun bölgedeki yayılmasından kuşkulanmaktadır ve bu güçlerin Kafkasya’daki etkinliklerinin sınırlandırılmasından yanadır.[5] Özellikle de ABD’nin Gürcistan ve Azerbaycan’la olan ilişkilerinden rahatsızdır ve Washington ile yaşadığı gerginlik Kafkasya’nın önemini artırmaktadır.
İran’ın Kafkasya politikası açısından dikkat çekici olan bir diğer nokta ise İran’ın tüm bölgesel işbirliği örgütlerinde rol alma isteğidir. Tahran’ın, onaylamadığı örgütlerde dahi boy göstermeye çalışması, kendisine “sorumlu ülke” imajı vermeye çalışmasıyla açıklanabilir. Bölgede marjinalleşmekten korkan İran’ın bu konuda gösterdiği özenin temelinde bilhassa, Batı’yla yaşadığı gerginlik nedeniyle bölge devletlerini kaybetme korkusunun yattığı söylenebilir.
İranlı analistlerin bir kısmı da Tahran’ın Kafkasya ve hatta Orta Asya politikasını Rusya merkezli bir dış politika olarak tanımlamaktadır. Zira İran, Kafkasya’da Rusya’nın bakışını ve çıkarlarını dikkate alarak politika üretmeye çalışmaktadır. Ne var ki bu durum İran içinde de yüksek sesle eleştirilmektedir. Zira son dönemde nükleer gerginlik nedeniyle Rusya’nın İran’ı yeterince desteklememesi İran’da ciddi bir hayal kırıklığı yaratmıştır. Şu sıralarda Kafkasya konusunda İran’da yapılan tartışmalar bu eksende sürmektedir.
İran’ın jeopolitik kaygıları konusunda değinilmesi gereken bir diğer nokta Türkiye’nin bölgedeki etkinliğidir. İran, Türkiye’nin Kafkasya’da çok etkin olmasını istememektedir. Zira Türkiye’yi “bölgede NATO ve Amerika’nın Truva atı” olarak algılamaktadır. Türkiye’nin etkinliğinin bölgede Türk milliyetçiliğini körükleyebileceğini ve bunun İran içindeki Azerbaycan Türkleri arasında yankı bulabileceğinden korkmaktadır. İran ve Ermenistan arasındaki özel ilişkinin ise, Türkiye’nin etkinliğini sınırlandırma çerçevesinde şekillendiğini söylemek mümkündür.
Azerbaycan, İran’ın Kafkasya politikasında merkezi ve belirleyici bir role sahiptir. İran, Azerbaycan’ı kendi tarihi toprağının ve kültürel havzasının parçası olarak algılamaktadır. Mezhepsel anlamda örtüştükleri gibi etnik anlamda da ortak bir unsuru barındıran Azerbaycan’la İran, aslında bu iki nedenden dolayı sorun yaşamaktadır. Azerbaycan rejiminin laik kimliği ile yukarıda bahsedilen milliyetçilik eğiliminin yanı sıra, dış politikası da İran’ı rahatsız etmektedir. Azerbaycan’ın dış politikasında Batı’nın önemli yer tutması ve özel olarak da ABD ve İsrail’le olan ilişkileri İran açısından kaygı vericidir. İran’ın Hazar havzası ve enerji hatları konusundaki bakış açısı da Azerbaycan’dan farklıdır. Karabağ sorununa gelince; İran bütün resmi söyleminde Karabağ’ın Azerbaycan’ın tarihi bir toprağı, parçası olduğunu söylemesine karşın, pratikte bu sorunun çatışmaya dönüşmeden mevcut haliyle sürmesinden yana görünmektedir. Zira bu sorunun çözümsüz kalması, İran için bir taraftan Azerbaycan’ı zayıflatmaya yarayan diğer taraftan da İran’a yakınlaşmasını sağlayan bir fırsat alanı sunmaktadır. Kısacası İran’ın Azerbaycan politikası tehdit merkezli bir dış politika ekseninde şekillenmektedir. Bu politikayı “ne öldür ne de oldur” şeklinde tanımlamak da mümkündür.
Ermenistan ise, İran’ın Kafkasya politikasında bir kaldıraç işlevi görmektedir. Ermenistan’ın Azerbaycan’la gergin ilişkisi, Azerbaycan’ın büyümesini ve İran’daki Türkler için bir çekim merkezi olmasını engellemektedir. Ayrıca Azerbaycan-Ermenistan çatışması, her iki devleti İran’a doğru itmektedir. İkinci boyut, Ermenistan’ın İran açısından Batı’ya karşı Rusya safında tutulması gereken bir ülke olması konusudur. İran, Rusya’ya bağımlı bir dış politika ürettiği bilinen Ermenistan’ın Rusya’dan kopup Batı’ya yaklaşmasından endişe duymakta ve bunu engellemek için kendisi de Ermenistan’ı destekleyerek onu rahatlatmak istemektedir. İran, Ermenistan’ı Türkiye’nin Kafkasya’daki etkinliğini sınırlandırmanın araçlarından biri olarak görürken, bir taraftan da Avrupa ve ABD’deki Ermeni diyasporasının kendisine küresel politikalara müdahil olacak bazı kapılar açabileceğini düşünmektedir.
Gürcistan’ın İran’a sınırı olmamasına karşın, Karadeniz yeni jeopolitiği ve Rusya-Ukrayna ile olan ilişkileri, Tiflis’in durumunu önemli kılmaktadır. Ayrıca Gürcistan’ın patlamaya elverişli bir etnik ve mezhepsel yapısının olması, istikrarsızlığın bölgeye yayılma tehlikesi, İran’ı dikkatli olmaya mecbur bırakmaktadır. Gürcistan’ın Batı’yla çok daha yakın olma isteği ve NATO’ya girme arzusu şüphesiz İran için bir başka endişe kaynağıdır. Ayrıca Gürcistan’daki “Gül Devrimi” devrimiyle ilgili olarak, “İran için de emsal teşkil edebilir mi?” sorusu uzun süre tartışılmıştır.
İran, Dağlık Karabağ sorununu milli güvenliğini tehdit eden unsurlar arasında değerlendirmektedir. Bunun birinci nedeni doğal olarak, sorunun İran’a komşu iki ülke arasında cereyan etmesidir. Nitekim 1993’te İran sınırı yakınlarında gerçekleşen çatışma, sığınmacı akınıyla karşılaşma korkusu veya yabancı güçlerin muhtemel askeri müdahalesi gibi nedenlerle İran’ı kaygılandırmıştır.[6] İkincisi, çatışmalar sırasında İran’ın Azerbaycan’ı desteklememesi, İran toplumunda özellikle Azerbaycan Türklerini rahatsız etmiş, Dağlık Karabağ sorunu milliyetçi duygusal bir zemin oluşturmuş, Güney Azerbaycanlı[7] öğrencilerin, şairlerin ve aydınların birinci söylemi haline gelmiş ve bu doğrultuda Tebriz ve Tahran’da “İran’ın Ermeni yanlısı” politikalarını protesto eden gösteriler düzenlenmiştir.[8]
İran, Karabağ sorunu karşısında çelişkili söylemler ortaya atmıştır. Bir yandan Karabağ bölgesinin Azerbaycan toprak bütünlüğü içinde olduğunu açıklarken,[9] diğer yandan da buradaki çatışmaya Dağlık Karabağ’da yaşayan Ermeniler ile Azerbaycan devletinin savaşı görünümü verme eğilimi içinde olmuştur. Bu açıdan bakıldığında Ermenistan, sadece Dağlık Karabağ’da yaşayan Ermenileri desteklemiştir. Diğer taraftan, genelde Ermenistan-Azerbaycan savaşını Ermeni-Müslüman savaşı olarak tanımlamaktan mümkün olduğunca kaçınmış ve bu çatışmayı etnik bir çatışma olarak nitelendirmeye çalışmıştır.[10] Ancak, zaman zaman İranlı yetkililerinin bölgedeki “Müslüman halk”tan söz ettikleri de görülmüştür. Örneğin, Haziran 1993’te Tebriz’deki bir gösteride halka seslenen İran dini lideri Hamaney, “Ermenistan Devleti ve Karabağ Ermenileri bölgedeki Müslümanlara zulüm uygulamaktadır” demiştir.[11] İran liderinin Karabağ Ermenilerini Ermenistan’dan ayrı biçimde nitelemesi ise dikkat çekicidir.
İran milli güvenliğini ilgilendiren diğer bir konu Hazar Denizi’nin statüsüdür. İran, Hazar’ın hukuksal statüsü belirlenmeden önce 1921 ve 1940’taki Rusya-İran anlaşmalarının temel alınmasını istemektedir. İran’a göre Hazar Denizi göl olduğu için serbest deniz kuralları burada uygulanamaz; başka bir deyişle kapalı denizin hukuksal statüsü belirlenmeden onun zenginliklerinden istifade edilemez. İran Hazar’ın ya ortak kullanılmasını ya da 5 ülke arasında yüzde 20 esasına göre paylaşılmasını istemektedir. Ama aslında, 1921 ve 1940 Anlaşmaları Hazar Denizi’ndeki petrol kaynaklarının paylaşılmasına ilişkin hiçbir husus içermemektedir. Pratikte SSCB’li petrol araştırmacıları Astara-Hasankulu hattının kuzeyinde istedikleri şekilde araştırma yapmışlardır. Ayrıca, bahsedilen anlaşmalar İran’ın Hazar’da askeri güç bulundurmasını da yasaklayan hususlar içermektedir. Diğer taraftan İran Hazar Denizi’ne herhangi bir yabancı ülkenin girişine de karşıdır. Bakü ise, 1970 yılında yine Moskova’yla Tahran arasında yapılan anlaşmayı tanımaktadır. Buna göre Sovyetler Birliği ile İran arasındaki sınır, Türkmenistan’ın Hasankulu şehri ve Azerbaycan’ın Astara şehri arasında çizilmiştir. Bu anlaşma bir anlamda da 1935 yılında alınmış gizli karara dayanmaktadır. 1970 Anlaşması’na göre İran Hazar Denizi’nde en fazla yüzde 12’lik bir hisseye sahiptir. 1970 Anlaşması üzerinde çıkan anlaşmazlık nedeniyle Azerbaycan, İran’a Hazar’ın ulusal sektörlere bölünmesini önermektedir. Bu durumda İran’ın payı yüzde 13’e ulaşacaktır. Bazılarına göre İran’ın payı yüzde 10’dan fazla değildir. Yani 6500 km’lik kıyı şeridinin 650 km’si İran’a aittir. Azerbaycan, Elçibey döneminden itibaren sektörel bölünme temelinde Hazar’ın zenginliklerinden faydalanmaya başlamıştır. Ancak Azerbaycan’ın bu girişimi Rusya ve İran’ın tepkisini çekmiştir. Zaman içinde Kazakistan ve Rusya’nın da Azerbaycan’ın Hazar konusundaki yaklaşımını kabul etmeleri İran’ı zor durumda bırakmıştır. Ancak neticede İran’ın muhalefeti nedeniyle Hazar’ın hukuki statüsü üzerinde bir anlaşmaya da varılamamıştır.
Sonuç ve Genel Değerlendirme
İran’ın yakın tarihindeki en büyük tehdit algılamalarından biri olan SSCB’nin ortadan kalkmasıyla birlikte, Ruslar ile karasal temas kalmamıştır. SSCB’nin çöküşü aynı zamanda komünizmi ideolojik tehdit olmaktan da çıkarmıştır. Kafkasya ve Orta Asya’da ortaya çıkan yeni devletler, İran’ın önündeki potansiyel nüfuz alanı olarak belirmiştir. Halihazırda İran bu bölgenin büyük kısmını kendi tarihinin ve “kültür havzasının” içinde görmekteydi. Ayrıca bazı İranlı yetkililer Orta Asya ve Kafkasya cumhuriyetlerindeki gelişmeleri dinsel bir perspektiften ele almayı tercih etmişti. Ancak şurası kesindir ki, bu ülkelerle sağlanacak ekonomik ilişkiler İran için büyük bir fırsat alanı olabilirdi. İran bu ülkelerin enerji ve diğer zenginliklerini dünya piyasasına sunmak suretiyle[12] kendisini yeniden uluslararası sisteme entegre edebilirdi.
SSCB’nin dağılması Tahran için bir dizi de tehdit doğurmuştur. Soğuk Savaş’ın bitmesi uluslararası sistemde İran’ın Batı nezdindeki stratejik önemini azaltmıştır. Aynı dönemde Rusların dengeleyici rolünün büyük ölçüde sona ermesi, ABD’nin Basra Körfezi’nde güçlenmesine neden olmuştur. Bölgede Türk cumhuriyetlerinin ortaya çıkması ise, İran’ın güvenlik dengelerini bozmuştur. Orta Asya ve Kafkasya cumhuriyetlerinde çoğunlukla Türklerin yaşaması, İran siyasal literatüründe “Türk Cephesi” kavramını ortaya çıkarmıştır. Kendi sınırları içinde önemli oranda Türk’ü barındıran İran, söz konusu durumu potansiyel bir tehdit olarak algılamaya başlamıştır. Bu doğrultuda özellikle Azerbaycan, İran’ın tehdit algılamasının merkezine oturmuştur.
İran, Dağlık Karabağ sorununu temel alarak bölgedeki dinsel ve etnik farklıkları potansiyel bir istikrarsızlık alanı olarak görmektedir. Kafkasya’daki her türlü sıcak çatışma ve kontrolsüz istikrarsızlığın kendi milli güvenliğini tehdit ettiğini düşünmekte, bu çerçevede her türlü çatışmaya karşı çıkmaktadır.
İran’ın Kafkasya ile ilgili diğer önemli problemi, ABD ile ilişkilerindeki sorun nedeniyle bölgedeki nüfuzunun sınırlanmasıdır. Diğer taraftan Tahran yönetimi ABD’nin Kafkasya ve Orta Asya’ya nüfuzundan tedirginlik duymaktadır. İran, Türkiye’nin bölgedeki nüfuzunu da ABD politikaları çerçevesinde değerlendirmektedir.
İran’ın bölgedeki tehdit algılaması ve uluslararası sistemdeki yeri, Rusya merkezli bir dış politika geliştirmesini zorunlu kılmıştır. Bu doğrultuda, Rusya’nın sınırlarını korumak ve onu Bağımsız Devletler Topluluğu içinde güçlü kılma çabasına girmiştir. “Türk Cephesi”ni potansiyel tehdit olarak gören İran, her tür Türkçü harekete karşı çıkmakta ve bu bağlamda Türkiye’nin etkinliğini azaltmaya çalışmaktadır. Ayrıca, bölgedeki istikrarsızlık nedeni olan aşırı milliyetçi ve dinsel hareketlere de karşı çıkan İran, Kafkasya üzerinden uluslararası sisteme entegre olma ve Hazar havzasında daha fazla etkili olma çabasındadır.
Kafkasya, etnik ve mezhepsel çeşitliliği ve siyasi yapısı nedeniyle çok karmaşık ve hassas bir konumdadır. Bölgeye komşu Rusya, İran ve Türkiye ile fiziki teması olmayan Avrupa, ABD ve NATO’nun Kafkasya’daki arayışları, çıkarların sıklıkla çatışmasını ve bölgedeki istikrarsızlık potansiyelinin artmasını beraberinde getirmektedir. Bu açıdan bakıldığında Kafkasya’daki siyasi süreçlerin şekillenmesinde komşularının (Rusya, Türkiye ve İran) arayışları, kaygıları ve olanakları hayati önem taşımaktadır. Bu çalışmanın amacı İran’ın Kafkasya politikalarını şekillendiren temel etkenlere ışık tutmak; Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan politikalarını incelemek ve Hazar havzası ile Karabağ sorunlarına yaklaşımını değerlendirmektir.
İran’ın Politikasını Şekillendiren Etkenler
İran’ın stratejik düşüncesinde Kafkasya daima “güvenlik” algısı ile özdeşleşmiştir. Bunun nedeni, Rusya’nın varlığı ve Kafkasya’nın “devrimci ideolojilerin” giriş koridoru olarak görülmesidir. Gerçi Rusya küçülmüş ve “devrimci ideolojiler” iflasa uğramıştır. Ancak İran’ın Kafkasya algılaması güvenlik boyutundan çıkmamıştır. Bölgesel sistemin değişmesine rağmen güvenlik kaygılarının devam etmesi, İran’ın Kafkasya politikasını çok farklı bir düzlemde değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir.
Kafkasya, İran’ın tarihi-kültürel hafızasında ağırlıklı bir yer tutmaktadır. Özellikle Fars milliyetçiliği Kafkasya’yı Fars kültür havzasının uzantısı olarak algılamış, Azerbaycan Cumhuriyeti’ne büyük önem atfedilmiştir.[1] İran’ın Kafkasya’ya bakışının şekillenmesindeki ikinci önemli faktör Kafkasya’nın çağdaş İran tarihinde oynadığı roldür. İran’ın modernleşme sürecinin ilk adımları olan matbaa ve kitap Kafkasya’dan İran’a girmiştir. İran’daki sosyal demokrasi ve sol düşünce yine Kafkasya’dan taşınmıştır. Bu nedenden dolayı İran’ın çağdaş tarihinde Bakü-Tiflis’in özel bir yeri vardır. Bugün Tiflis’in adı çokça anılmasa da, Bakü ayrıcalıklı yerini korumakta ve hatta İran’ın iç siyasal yapısını etkilemeye devam etmektedir.
Sovyetler Birliği’nin dağılması sürecinde İran neyle karşı karşıya olduğunu net olarak bilmiyordu. İran’da iki farklı yaklaşım vardı. Bir grup gelişmeleri etnik milliyetçi bir gelişme olarak görürken, diğer grup ise gelişmeleri dini bir çerçevede yorumlamakta ve bu ülkelerin “İslami birlik” çatısı altında birleştirilmesi gerektiğini savunuyordu.[2] Ancak İran’da birinci görüş, yani, Orta Asya ve Kafkasya’da genel anlamda bir milliyetçilik akımının söz konusu olduğu görüşü baskın çıkmıştır. Bu milliyetçilik genel itibariyle Rusya karşıtı ve dolayısıyla daha ziyade Batıcı bir akımdır. İşte bu nedenle İran bağımsızlığını kazanan yeni ülkelere başlangıçta ihtiyatla yaklaşmıştır.
Sovyetler Birliği’nin dağılması İran için Kafkasya politikası bağlamında fırsat ve tehdit denklemi yaratmıştır. Denklemin fırsat tarafında İran’ın en büyük ve tehlikeli komşusunun dağılmış olması yer almaktadır. İranlılar Rusya’yı daima, “istediği zaman İran topraklarını işgal edebilecek bir güç” olarak görmüş ve ilişkilerinde bu korku hâkim unsur olmuştur. Rusya’nın küçülmesi ve İran’a saldıramayacak düzeye gerilemesi bu açıdan İranlıları sevindirmiştir. İran açısından ikinci fırsat ise ideolojik boyuttaydı; komünizmin iflas etmişti. Siyasal İslam’ın karşısındaki tehditlerden biri ortadan kalkmış ve bir din devleti olan İran belli oranda rahatlatmıştır.
İran’ın Kafkasya bağlamında algıladığı tehditlerin başında Orta Asya-Kafkasya’daki Türk varlığı, özellikle Azerbaycan Cumhuriyeti’nin varlığı gelmektedir.[3] İranlı analistlerin de sık sık ifade ettikleri gibi, bölgede yeni bir Türklük olgusu ortaya çıkmış, Orta Asya ve Kafkasya’da Türk milliyetçiliği çerçevesinde belirgin bir siyasal hareketlilik doğmuştur. Özellikle de Azerbaycan’dan gelen bu milliyetçi dalga kısa sürede İran’ın içlerine yayılmış ve İran’ı ciddi bir sorunla karşı karşıya bırakmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti’nin 8 milyonluk nüfusuna karşın, İran topraklarında 25-30 milyon Azerbaycan Türkü yaşamaktadır. Ayrıca bölgede baş gösteren etnik çatışmalar, özellikle de Karabağ çatışması İran’ı temkinli olmaya sevk etmiştir. Zira Karabağ’daki sıcak çatışma tırmandığı oranda İran’ın içinde özellikle de Azerbaycan Türkleri arasında rahatsızlık ve huzursuzluk yükselmiştir. Sıcak çatışma olduğu dönemde İran’ın Azerbaycan bölgesinde Ermenistan karşıtı gösteriler düzenlenmiş ve İran’a “sessiz kaldığı” ve “Ermenistan’ı desteklediği” için tepki gösterilmiştir.
İran’ın Kafkasya politikası açısından ikinci tehdit ise iki kutuplu dünya düzeninin sona ermesi ve Rusya’nın ABD karşısındaki direncinin kırılması olmuştur. Bu durum İran’ı zor durumda bıraksa da[4], Tahran için Kafkasya’da belirleyici olan Rusya’nın durumu olmuştur. Rusya ile İran’ı özellikle de Kafkasya ve Orta Asya bağlamında birleştiren üç temel unsur göze çarpmaktadır. Birincisi, küresel sistemdeki tek kutupluluk ve her iki devletin bundan duydukları rahatsızlıktır. İkincisi, bölgedeki Türk varlığıdır. Türk varlığının milliyetçi bir söylem çevresinde örgütlenmesi hem Rusya’yı hem de İran’ı rahatsız etmektedir. Her iki ülkenin sınırları içinde bulunan yoğun Türk varlığı sebebiyle Rusya ve İran arasında bir fikir birliği olduğunu söylemek mümkündür. Rusya ve İran arasındaki diğer ortak gündem, her iki devletin de NATO’nun bölgeye girme çabalarından duydukları kaygıdır. Rusya İran’a göre ABD karşısında daha zayıf bir rakiptir. ABD ve AB ise, Rusya’nın bölgedeki yerini doldurabilecek potansiyele sahiptir. Ayrıca 1991’den sonra İsrail’in yeni bir dış politika alanı olarak Orta Asya ve Kafkasya’da nüfuz arayışına girmesi de İran’ı daima endişelendirmiştir.
Tahran’ın bölgeye bakışında belirleyici olan bir diğer etken, İran’ın rejimi ve ona duyulan güvensizliktir. Özellikle devrim ihraç politikası nedeniyle duyulan kuşku Tahran’ın işini zorlaştırmaktadır. İran bu kuşkuyu tetikleyecek davranışlardan kaçınsa dahi mesele sorun olmaya devam etmektedir.
Tüm bu endişelerle İran, Ortadoğu’dan farklı olarak, Kafkasya ve Orta Asya’da bir devrim ihracı arayışına girmemiştir. İran’ın Çeçenistan ve Azerbaycan-Ermenistan çatışmasındaki tutumu bu olguyu net olarak göstermektedir. İran, Çeçenistan konusunda açık bir tavır almamış ve bütün açıklamalarını İslam Konferansı çatısı altında ve insani-sivil yardım çerçevesinde yapmıştır. Çeçenistan davasıyla ilgilenmemek, İran’ın dini kimliği ile çelişen bir tutumdur. Çeçenistan olayı Ortadoğu’da yaşansaydı İran’ın çok daha farklı bir tavır takınabileceği açıktır. Keza Azerbaycan-Ermenistan meselesinde İran’ın tarafsızlığını açıklaması kimilerine göre Şii devlet kimliğiyle çelişmektedir. Biri Hıristiyan diğeri Şii olan bir çatışmada tarafsız kalınması ve hatta pek çoklarına göre pratikte Ermenistan’ın desteklemesi, İran’ın Kafkasya’daki jeopolitik kaygılarını ideolojik emellerinin önünde tuttuğuna güzel bir örnektir.
Ancak İran’ın ideolojik kaygılarını ikinci plana itmesi, emellerinden tümüyle vazgeçtiği anlamına gelmemektedir. İran, daha ziyade toplumsal zemini değerlendirerek Güney Kafkasya ülkeleriyle kültürel bağlar kurmayı tercih etmiştir. Bu amaçla vakıflar ve dernekler vasıtasıyla yoksullara ulaşmak, ortak mezhepsel ritüelleri değerlendirmek ve öğrencilere İran’da burslu eğitim imkânı sunmak gibi yollara başvurmuştur.
İran “bölge dışı” aktörler olarak tanımladığı Avrupa Birliği, Amerika ve NATO’nun bölgedeki yayılmasından kuşkulanmaktadır ve bu güçlerin Kafkasya’daki etkinliklerinin sınırlandırılmasından yanadır.[5] Özellikle de ABD’nin Gürcistan ve Azerbaycan’la olan ilişkilerinden rahatsızdır ve Washington ile yaşadığı gerginlik Kafkasya’nın önemini artırmaktadır.
İran’ın Kafkasya politikası açısından dikkat çekici olan bir diğer nokta ise İran’ın tüm bölgesel işbirliği örgütlerinde rol alma isteğidir. Tahran’ın, onaylamadığı örgütlerde dahi boy göstermeye çalışması, kendisine “sorumlu ülke” imajı vermeye çalışmasıyla açıklanabilir. Bölgede marjinalleşmekten korkan İran’ın bu konuda gösterdiği özenin temelinde bilhassa, Batı’yla yaşadığı gerginlik nedeniyle bölge devletlerini kaybetme korkusunun yattığı söylenebilir.
İranlı analistlerin bir kısmı da Tahran’ın Kafkasya ve hatta Orta Asya politikasını Rusya merkezli bir dış politika olarak tanımlamaktadır. Zira İran, Kafkasya’da Rusya’nın bakışını ve çıkarlarını dikkate alarak politika üretmeye çalışmaktadır. Ne var ki bu durum İran içinde de yüksek sesle eleştirilmektedir. Zira son dönemde nükleer gerginlik nedeniyle Rusya’nın İran’ı yeterince desteklememesi İran’da ciddi bir hayal kırıklığı yaratmıştır. Şu sıralarda Kafkasya konusunda İran’da yapılan tartışmalar bu eksende sürmektedir.
İran’ın jeopolitik kaygıları konusunda değinilmesi gereken bir diğer nokta Türkiye’nin bölgedeki etkinliğidir. İran, Türkiye’nin Kafkasya’da çok etkin olmasını istememektedir. Zira Türkiye’yi “bölgede NATO ve Amerika’nın Truva atı” olarak algılamaktadır. Türkiye’nin etkinliğinin bölgede Türk milliyetçiliğini körükleyebileceğini ve bunun İran içindeki Azerbaycan Türkleri arasında yankı bulabileceğinden korkmaktadır. İran ve Ermenistan arasındaki özel ilişkinin ise, Türkiye’nin etkinliğini sınırlandırma çerçevesinde şekillendiğini söylemek mümkündür.
Azerbaycan, İran’ın Kafkasya politikasında merkezi ve belirleyici bir role sahiptir. İran, Azerbaycan’ı kendi tarihi toprağının ve kültürel havzasının parçası olarak algılamaktadır. Mezhepsel anlamda örtüştükleri gibi etnik anlamda da ortak bir unsuru barındıran Azerbaycan’la İran, aslında bu iki nedenden dolayı sorun yaşamaktadır. Azerbaycan rejiminin laik kimliği ile yukarıda bahsedilen milliyetçilik eğiliminin yanı sıra, dış politikası da İran’ı rahatsız etmektedir. Azerbaycan’ın dış politikasında Batı’nın önemli yer tutması ve özel olarak da ABD ve İsrail’le olan ilişkileri İran açısından kaygı vericidir. İran’ın Hazar havzası ve enerji hatları konusundaki bakış açısı da Azerbaycan’dan farklıdır. Karabağ sorununa gelince; İran bütün resmi söyleminde Karabağ’ın Azerbaycan’ın tarihi bir toprağı, parçası olduğunu söylemesine karşın, pratikte bu sorunun çatışmaya dönüşmeden mevcut haliyle sürmesinden yana görünmektedir. Zira bu sorunun çözümsüz kalması, İran için bir taraftan Azerbaycan’ı zayıflatmaya yarayan diğer taraftan da İran’a yakınlaşmasını sağlayan bir fırsat alanı sunmaktadır. Kısacası İran’ın Azerbaycan politikası tehdit merkezli bir dış politika ekseninde şekillenmektedir. Bu politikayı “ne öldür ne de oldur” şeklinde tanımlamak da mümkündür.
Ermenistan ise, İran’ın Kafkasya politikasında bir kaldıraç işlevi görmektedir. Ermenistan’ın Azerbaycan’la gergin ilişkisi, Azerbaycan’ın büyümesini ve İran’daki Türkler için bir çekim merkezi olmasını engellemektedir. Ayrıca Azerbaycan-Ermenistan çatışması, her iki devleti İran’a doğru itmektedir. İkinci boyut, Ermenistan’ın İran açısından Batı’ya karşı Rusya safında tutulması gereken bir ülke olması konusudur. İran, Rusya’ya bağımlı bir dış politika ürettiği bilinen Ermenistan’ın Rusya’dan kopup Batı’ya yaklaşmasından endişe duymakta ve bunu engellemek için kendisi de Ermenistan’ı destekleyerek onu rahatlatmak istemektedir. İran, Ermenistan’ı Türkiye’nin Kafkasya’daki etkinliğini sınırlandırmanın araçlarından biri olarak görürken, bir taraftan da Avrupa ve ABD’deki Ermeni diyasporasının kendisine küresel politikalara müdahil olacak bazı kapılar açabileceğini düşünmektedir.
Gürcistan’ın İran’a sınırı olmamasına karşın, Karadeniz yeni jeopolitiği ve Rusya-Ukrayna ile olan ilişkileri, Tiflis’in durumunu önemli kılmaktadır. Ayrıca Gürcistan’ın patlamaya elverişli bir etnik ve mezhepsel yapısının olması, istikrarsızlığın bölgeye yayılma tehlikesi, İran’ı dikkatli olmaya mecbur bırakmaktadır. Gürcistan’ın Batı’yla çok daha yakın olma isteği ve NATO’ya girme arzusu şüphesiz İran için bir başka endişe kaynağıdır. Ayrıca Gürcistan’daki “Gül Devrimi” devrimiyle ilgili olarak, “İran için de emsal teşkil edebilir mi?” sorusu uzun süre tartışılmıştır.
İran, Dağlık Karabağ sorununu milli güvenliğini tehdit eden unsurlar arasında değerlendirmektedir. Bunun birinci nedeni doğal olarak, sorunun İran’a komşu iki ülke arasında cereyan etmesidir. Nitekim 1993’te İran sınırı yakınlarında gerçekleşen çatışma, sığınmacı akınıyla karşılaşma korkusu veya yabancı güçlerin muhtemel askeri müdahalesi gibi nedenlerle İran’ı kaygılandırmıştır.[6] İkincisi, çatışmalar sırasında İran’ın Azerbaycan’ı desteklememesi, İran toplumunda özellikle Azerbaycan Türklerini rahatsız etmiş, Dağlık Karabağ sorunu milliyetçi duygusal bir zemin oluşturmuş, Güney Azerbaycanlı[7] öğrencilerin, şairlerin ve aydınların birinci söylemi haline gelmiş ve bu doğrultuda Tebriz ve Tahran’da “İran’ın Ermeni yanlısı” politikalarını protesto eden gösteriler düzenlenmiştir.[8]
İran, Karabağ sorunu karşısında çelişkili söylemler ortaya atmıştır. Bir yandan Karabağ bölgesinin Azerbaycan toprak bütünlüğü içinde olduğunu açıklarken,[9] diğer yandan da buradaki çatışmaya Dağlık Karabağ’da yaşayan Ermeniler ile Azerbaycan devletinin savaşı görünümü verme eğilimi içinde olmuştur. Bu açıdan bakıldığında Ermenistan, sadece Dağlık Karabağ’da yaşayan Ermenileri desteklemiştir. Diğer taraftan, genelde Ermenistan-Azerbaycan savaşını Ermeni-Müslüman savaşı olarak tanımlamaktan mümkün olduğunca kaçınmış ve bu çatışmayı etnik bir çatışma olarak nitelendirmeye çalışmıştır.[10] Ancak, zaman zaman İranlı yetkililerinin bölgedeki “Müslüman halk”tan söz ettikleri de görülmüştür. Örneğin, Haziran 1993’te Tebriz’deki bir gösteride halka seslenen İran dini lideri Hamaney, “Ermenistan Devleti ve Karabağ Ermenileri bölgedeki Müslümanlara zulüm uygulamaktadır” demiştir.[11] İran liderinin Karabağ Ermenilerini Ermenistan’dan ayrı biçimde nitelemesi ise dikkat çekicidir.
İran milli güvenliğini ilgilendiren diğer bir konu Hazar Denizi’nin statüsüdür. İran, Hazar’ın hukuksal statüsü belirlenmeden önce 1921 ve 1940’taki Rusya-İran anlaşmalarının temel alınmasını istemektedir. İran’a göre Hazar Denizi göl olduğu için serbest deniz kuralları burada uygulanamaz; başka bir deyişle kapalı denizin hukuksal statüsü belirlenmeden onun zenginliklerinden istifade edilemez. İran Hazar’ın ya ortak kullanılmasını ya da 5 ülke arasında yüzde 20 esasına göre paylaşılmasını istemektedir. Ama aslında, 1921 ve 1940 Anlaşmaları Hazar Denizi’ndeki petrol kaynaklarının paylaşılmasına ilişkin hiçbir husus içermemektedir. Pratikte SSCB’li petrol araştırmacıları Astara-Hasankulu hattının kuzeyinde istedikleri şekilde araştırma yapmışlardır. Ayrıca, bahsedilen anlaşmalar İran’ın Hazar’da askeri güç bulundurmasını da yasaklayan hususlar içermektedir. Diğer taraftan İran Hazar Denizi’ne herhangi bir yabancı ülkenin girişine de karşıdır. Bakü ise, 1970 yılında yine Moskova’yla Tahran arasında yapılan anlaşmayı tanımaktadır. Buna göre Sovyetler Birliği ile İran arasındaki sınır, Türkmenistan’ın Hasankulu şehri ve Azerbaycan’ın Astara şehri arasında çizilmiştir. Bu anlaşma bir anlamda da 1935 yılında alınmış gizli karara dayanmaktadır. 1970 Anlaşması’na göre İran Hazar Denizi’nde en fazla yüzde 12’lik bir hisseye sahiptir. 1970 Anlaşması üzerinde çıkan anlaşmazlık nedeniyle Azerbaycan, İran’a Hazar’ın ulusal sektörlere bölünmesini önermektedir. Bu durumda İran’ın payı yüzde 13’e ulaşacaktır. Bazılarına göre İran’ın payı yüzde 10’dan fazla değildir. Yani 6500 km’lik kıyı şeridinin 650 km’si İran’a aittir. Azerbaycan, Elçibey döneminden itibaren sektörel bölünme temelinde Hazar’ın zenginliklerinden faydalanmaya başlamıştır. Ancak Azerbaycan’ın bu girişimi Rusya ve İran’ın tepkisini çekmiştir. Zaman içinde Kazakistan ve Rusya’nın da Azerbaycan’ın Hazar konusundaki yaklaşımını kabul etmeleri İran’ı zor durumda bırakmıştır. Ancak neticede İran’ın muhalefeti nedeniyle Hazar’ın hukuki statüsü üzerinde bir anlaşmaya da varılamamıştır.
Sonuç ve Genel Değerlendirme
İran’ın yakın tarihindeki en büyük tehdit algılamalarından biri olan SSCB’nin ortadan kalkmasıyla birlikte, Ruslar ile karasal temas kalmamıştır. SSCB’nin çöküşü aynı zamanda komünizmi ideolojik tehdit olmaktan da çıkarmıştır. Kafkasya ve Orta Asya’da ortaya çıkan yeni devletler, İran’ın önündeki potansiyel nüfuz alanı olarak belirmiştir. Halihazırda İran bu bölgenin büyük kısmını kendi tarihinin ve “kültür havzasının” içinde görmekteydi. Ayrıca bazı İranlı yetkililer Orta Asya ve Kafkasya cumhuriyetlerindeki gelişmeleri dinsel bir perspektiften ele almayı tercih etmişti. Ancak şurası kesindir ki, bu ülkelerle sağlanacak ekonomik ilişkiler İran için büyük bir fırsat alanı olabilirdi. İran bu ülkelerin enerji ve diğer zenginliklerini dünya piyasasına sunmak suretiyle[12] kendisini yeniden uluslararası sisteme entegre edebilirdi.
SSCB’nin dağılması Tahran için bir dizi de tehdit doğurmuştur. Soğuk Savaş’ın bitmesi uluslararası sistemde İran’ın Batı nezdindeki stratejik önemini azaltmıştır. Aynı dönemde Rusların dengeleyici rolünün büyük ölçüde sona ermesi, ABD’nin Basra Körfezi’nde güçlenmesine neden olmuştur. Bölgede Türk cumhuriyetlerinin ortaya çıkması ise, İran’ın güvenlik dengelerini bozmuştur. Orta Asya ve Kafkasya cumhuriyetlerinde çoğunlukla Türklerin yaşaması, İran siyasal literatüründe “Türk Cephesi” kavramını ortaya çıkarmıştır. Kendi sınırları içinde önemli oranda Türk’ü barındıran İran, söz konusu durumu potansiyel bir tehdit olarak algılamaya başlamıştır. Bu doğrultuda özellikle Azerbaycan, İran’ın tehdit algılamasının merkezine oturmuştur.
İran, Dağlık Karabağ sorununu temel alarak bölgedeki dinsel ve etnik farklıkları potansiyel bir istikrarsızlık alanı olarak görmektedir. Kafkasya’daki her türlü sıcak çatışma ve kontrolsüz istikrarsızlığın kendi milli güvenliğini tehdit ettiğini düşünmekte, bu çerçevede her türlü çatışmaya karşı çıkmaktadır.
İran’ın Kafkasya ile ilgili diğer önemli problemi, ABD ile ilişkilerindeki sorun nedeniyle bölgedeki nüfuzunun sınırlanmasıdır. Diğer taraftan Tahran yönetimi ABD’nin Kafkasya ve Orta Asya’ya nüfuzundan tedirginlik duymaktadır. İran, Türkiye’nin bölgedeki nüfuzunu da ABD politikaları çerçevesinde değerlendirmektedir.
İran’ın bölgedeki tehdit algılaması ve uluslararası sistemdeki yeri, Rusya merkezli bir dış politika geliştirmesini zorunlu kılmıştır. Bu doğrultuda, Rusya’nın sınırlarını korumak ve onu Bağımsız Devletler Topluluğu içinde güçlü kılma çabasına girmiştir. “Türk Cephesi”ni potansiyel tehdit olarak gören İran, her tür Türkçü harekete karşı çıkmakta ve bu bağlamda Türkiye’nin etkinliğini azaltmaya çalışmaktadır. Ayrıca, bölgedeki istikrarsızlık nedeni olan aşırı milliyetçi ve dinsel hareketlere de karşı çıkan İran, Kafkasya üzerinden uluslararası sisteme entegre olma ve Hazar havzasında daha fazla etkili olma çabasındadır.
13 Şubat 2008 Çarşamba
قوم تورکلری
قاراباغ حاکيمی ايبراهيم خان جاوانشير قهجهر حوکومتی طرفيندن آرخايينليق الده ائتمک اوچون اوز دوشونجهلی قيزی آغابهييم خانيم جاوانشيرين قهجهر شاهئ فتحعلیشاهلا ائولنمهسی آغا بهييم خانيمين عقيدهسينه رغما مصلحت بيلدی.
آما دوشونجهلی شاعره قيز هئچ واخت بو ائولنمهيه بويون ايمهدی. اچيقجاسی بو کی فتحعلیشاهين عومرونون سونونا دهک آغابهييم خانيما اليده يئتيشمهدی. قومدا اولان يئرلی تورکلردن ساوای آغابهييم خانيملا ياناشی تورک تايفالارينی انزنگينلريندن اولان بهیديللی (بيگدلی) طايفاسی ايسه قومون اکين يئرلرينی و نار باغلارينی آلاراق، قوم يوردو رسمی حالدا اولاراق تورکلرين الينه کئچدی. (تاسفلر اولسون کی قومداکی بهیديللیلر داها تورکجهنی اونوتموشلار).
بو تاريخدهن اونجهايسه قومدا ياشايان تورکائللريندن قالان ايزلره داغ، بولگه و چای آدلاريندا توش گليريک، هابئله تورکولوق باخيميندان آنا تورکجهلردن ساييلان خلج تورکلری قومون اوزونده و ههندهوری خلجستاندا ياشامالاری و قومون اوز آدینين تورکجهاولماسی قوم شهههرينين ان اسکی چاغلاردان تورک يوردو اورماسينی ثوبوت ائدير.
آنجاق قجر شاهی آغابهييم خانيمی اوچيوز کنيزیايله بيرگه قوم شهههرينه سورگون ائتدی. گنج شاعيره آغابهييم تهراندا اوزونو غوربتده دوياراق (تهران جنته دونسه ياددان چيخماز قاراباغ) شعرينی يازديسا، قوم شهههرينده اوزونو آذربايجاندان اوزاق دوياراق بو شهههرده قالماغی تام رغبتله قارشيلادی. اونون قوم شهههرينی اوزونه ايچگين سايماسينا اساس سبب قومدا ياشايان تورکلر اولموشدور.
ايندیليکده قومدا و اطراف کندلرينده و شهههرلرينده (جعفرينه، قازيران، دستجرد) ياشايان تورکلرين سايی آلتیيوزميندن آرتيقدير.
آرتيرمالئدير کی شاهسئوهنلرين بير چوخ طايفالارئ کئچمشده اولوغو کيمی قومدا داوار ساخلاماغا مشغولدورلار کی، اونلار اوز ديللرينه، مدنيتلرينه تام رغبت و تعصوبله ياناشيرلار. حالئ حاضيردا قومون اوزونده يئرلی آذربايجان تورکلريندهن ساوای آذربايجانين باشقا بؤلگهلريندن کؤچوب گلنلرده ياشاماقداديرلار. کؤچوب گلنلر سيراسيندا همدان، اردبيل، ايراق(اراک)، ساوا، دوغو آذربايجان، باتئ آذربايجان، قزوين، اردبيل ولايتلريندن گلن اهالی داها چوخراق گؤزه چارپير.
آمما ايندي بو بؤلگهلرين آداملارئ آراسيندا علاقهلرين چوخالماسئ يئني بير تورك ديلينين يارانماسينا گليب چيخميشدير. دئمهك اولار كي، بو يئني لهجهنين ادبي ديليميزه ياخين بير ديل كيمي دهيهرلنديرمك اولار.تاسوفلر اولسون كي، قومدا توركلره باخيشلار دوزگون دئييلدير. بير چوخ يئرلرده تاپداقلارا و تووهينلره معروض قاليريق. ياخين كئچميشده بير شايعهنين نتيجهسينده توركلر ياشايان بؤلگهده بير چاخناشما اوز وئرديكده قومون قزئتلري آنجاق توركلرين مدنيتسيزليكلريني بو چاخناشمايا سبب بيلهرهك بو ساحهده مانئور وئرديلر. [بو شايعهده ميللتين مذهبي عقيدهسي اويناشا توتولموشدور]
ديلدن ساواي قوم شهههرينده توركلرين، عادت عنعنهلري، فولكولورلاري و مدنيتلري جالاغلانا و بيرلهشمهدهدير. قوم توركلري بوتون توركلر كيمي تام شرافتله ياشاييرلار.
هله قوم توركلرينين بير كيتابخاناسيدي يوخدور، بو ائله بير حالدادير كي، ايرانين ان بويوك كيتابخاناسئ قومدا يئرلشير.
آدينا بير نشريهده تورك مدنيتينه و ديلينه آزاجيق يئر وئريلميشدير. ائله بو آزاجيق يئريده بعضا گؤزو گؤتورمهيهن واردير. كوتلهلر طرفيندهن تورك ديلينه و مدنيتينه رغبت گؤستهريلمهسينه رغما هله «نور» آدينا قومون تيليويزيا كاناليندا توركلره حتي بير ثانيهليكده يئر وئريلمهييبدير. بو دا ائله بير حادادير كي، قوم توركلري طرفيندن يارانان تؤرهنلر اؤز نوعوندا تايسيزدير. حتي عاشورا و تاسوعا گونلرينده بيزيم آغئ تؤرهنيميز تماميله سانسور اولونور. اوميد كي، قوم توركلري ده باشقا تورك ائللريميزله ياناشئ مسئوللار طرفيندن عزيز توتولسون و گونو ـ گوندن داها آرتيقراق ديليميز و مدنيتيميز ايرهليلهسين.
او گونون اوميدي ايله
آما دوشونجهلی شاعره قيز هئچ واخت بو ائولنمهيه بويون ايمهدی. اچيقجاسی بو کی فتحعلیشاهين عومرونون سونونا دهک آغابهييم خانيما اليده يئتيشمهدی. قومدا اولان يئرلی تورکلردن ساوای آغابهييم خانيملا ياناشی تورک تايفالارينی انزنگينلريندن اولان بهیديللی (بيگدلی) طايفاسی ايسه قومون اکين يئرلرينی و نار باغلارينی آلاراق، قوم يوردو رسمی حالدا اولاراق تورکلرين الينه کئچدی. (تاسفلر اولسون کی قومداکی بهیديللیلر داها تورکجهنی اونوتموشلار).
بو تاريخدهن اونجهايسه قومدا ياشايان تورکائللريندن قالان ايزلره داغ، بولگه و چای آدلاريندا توش گليريک، هابئله تورکولوق باخيميندان آنا تورکجهلردن ساييلان خلج تورکلری قومون اوزونده و ههندهوری خلجستاندا ياشامالاری و قومون اوز آدینين تورکجهاولماسی قوم شهههرينين ان اسکی چاغلاردان تورک يوردو اورماسينی ثوبوت ائدير.
آنجاق قجر شاهی آغابهييم خانيمی اوچيوز کنيزیايله بيرگه قوم شهههرينه سورگون ائتدی. گنج شاعيره آغابهييم تهراندا اوزونو غوربتده دوياراق (تهران جنته دونسه ياددان چيخماز قاراباغ) شعرينی يازديسا، قوم شهههرينده اوزونو آذربايجاندان اوزاق دوياراق بو شهههرده قالماغی تام رغبتله قارشيلادی. اونون قوم شهههرينی اوزونه ايچگين سايماسينا اساس سبب قومدا ياشايان تورکلر اولموشدور.
ايندیليکده قومدا و اطراف کندلرينده و شهههرلرينده (جعفرينه، قازيران، دستجرد) ياشايان تورکلرين سايی آلتیيوزميندن آرتيقدير.
آرتيرمالئدير کی شاهسئوهنلرين بير چوخ طايفالارئ کئچمشده اولوغو کيمی قومدا داوار ساخلاماغا مشغولدورلار کی، اونلار اوز ديللرينه، مدنيتلرينه تام رغبت و تعصوبله ياناشيرلار. حالئ حاضيردا قومون اوزونده يئرلی آذربايجان تورکلريندهن ساوای آذربايجانين باشقا بؤلگهلريندن کؤچوب گلنلرده ياشاماقداديرلار. کؤچوب گلنلر سيراسيندا همدان، اردبيل، ايراق(اراک)، ساوا، دوغو آذربايجان، باتئ آذربايجان، قزوين، اردبيل ولايتلريندن گلن اهالی داها چوخراق گؤزه چارپير.
آمما ايندي بو بؤلگهلرين آداملارئ آراسيندا علاقهلرين چوخالماسئ يئني بير تورك ديلينين يارانماسينا گليب چيخميشدير. دئمهك اولار كي، بو يئني لهجهنين ادبي ديليميزه ياخين بير ديل كيمي دهيهرلنديرمك اولار.تاسوفلر اولسون كي، قومدا توركلره باخيشلار دوزگون دئييلدير. بير چوخ يئرلرده تاپداقلارا و تووهينلره معروض قاليريق. ياخين كئچميشده بير شايعهنين نتيجهسينده توركلر ياشايان بؤلگهده بير چاخناشما اوز وئرديكده قومون قزئتلري آنجاق توركلرين مدنيتسيزليكلريني بو چاخناشمايا سبب بيلهرهك بو ساحهده مانئور وئرديلر. [بو شايعهده ميللتين مذهبي عقيدهسي اويناشا توتولموشدور]
ديلدن ساواي قوم شهههرينده توركلرين، عادت عنعنهلري، فولكولورلاري و مدنيتلري جالاغلانا و بيرلهشمهدهدير. قوم توركلري بوتون توركلر كيمي تام شرافتله ياشاييرلار.
هله قوم توركلرينين بير كيتابخاناسيدي يوخدور، بو ائله بير حالدادير كي، ايرانين ان بويوك كيتابخاناسئ قومدا يئرلشير.
آدينا بير نشريهده تورك مدنيتينه و ديلينه آزاجيق يئر وئريلميشدير. ائله بو آزاجيق يئريده بعضا گؤزو گؤتورمهيهن واردير. كوتلهلر طرفيندهن تورك ديلينه و مدنيتينه رغبت گؤستهريلمهسينه رغما هله «نور» آدينا قومون تيليويزيا كاناليندا توركلره حتي بير ثانيهليكده يئر وئريلمهييبدير. بو دا ائله بير حادادير كي، قوم توركلري طرفيندن يارانان تؤرهنلر اؤز نوعوندا تايسيزدير. حتي عاشورا و تاسوعا گونلرينده بيزيم آغئ تؤرهنيميز تماميله سانسور اولونور. اوميد كي، قوم توركلري ده باشقا تورك ائللريميزله ياناشئ مسئوللار طرفيندن عزيز توتولسون و گونو ـ گوندن داها آرتيقراق ديليميز و مدنيتيميز ايرهليلهسين.
او گونون اوميدي ايله
كوميجاندا عاشورا آغيتلارى و توركجه آغيتلار- كوميجان- آذربايجان
مركزى اوستانين توركلرله مسكون اولان بؤلگه لرى جنوبى آذربايجانا داخيلدير.
١- جنوبى آذربايجان (١) ائتنيك اولاراق (٢) ايرانين قوزئى باتىسيندا (٣) بيتيشيك شكيلده٬ (٤) ييرمينجى يوز ايلين باشيندا (٥) توركلرله مسكون اولان (٦) بوتون شهر٬ منطقه و كندلرين آدىدير. بو بوتؤو اولان ائتنيك منطقه٬ گونوموزده ايرانداكى ايدارى بؤلمه لره گؤره٬ اون ايكى اوستانين سرحدلرى ايچينده داغيديليبدير. بو اون ايكى اوستانين تورپاقلارينين هامىسى و يا بير بؤلومو گونئى آذربايجان اراضيسىدير.
٢- جنوبى آذربايجانين ائتنيك اساسا گؤره تعريف ائديلمه سى حياتى اهمييته ماليكدير. يوخسا عراقدا اولان كيمى٬ جوغرافى٬ سياسي و تاريخى اساسلارا گؤره تعريف اولان آذربايجان-كى فارس قومييتچىلرينين تعريفى ده بونلاردير- جنوبى آذربايجان تورپاقلارينين تكجه دؤردده-اوچده بيريندن (شرقى و غربى آذربايجانلاردان) تشكيل تاپير٬ اردبيل٬ زنجان٬ همدان٬ قزوين ايله تئهران٬ قوم٬ گيلان٬ كوردوستان و كيرمانشاه اوستانلارينين توركلرله مسكون اراضىسينى اؤز ايچينه آلمير و بورالارى آذربايجاندان آييرير. بوگون تاريخى آذربايجان خريطه و سرحدلرى عملده بيزيم درديميزه دگمز٬ چونكو تاريخى آذربايجانا٬ ائتنيك آذربايجان تورپاقلارينين ياريسيندان چوخو٬ حتتا زنجان بئله داخيل دئييلدير. بو گون ايراندا گئرچكليك بوندان عيباتدير كى گله جك فئدئرال دؤولتلرين سرحدلرى تكجه ائتنيك سرحدلره گؤره جيزيلابيلر. و نتيجه ده ائتنيك آذربايجان خريطه سى٬ عئينى حالدا گئرچك آذربايجانين خريطه سىدير.
٣- جنوبى آذربايجان تورپاقلارينى دا ايچينه آلان اوستانلاردان بيرى٬ اونون ان گونئى دوغو بوجاغينى تشكيل وئره ن٬ مركزى اوستاندير. بورا ايدارى تقسيماتا گؤره "مركزى استان" آدلانسا دا٬ اونون تورپاقلارينين بؤيوك بير بؤلومو ايراندا تورك خالقينين ياشاديغى بؤلگه لر اساس آليناندا٬ تئهران٬ قوم و همدان اوستانلارى ايله بيرليكده٬ ايرانين مركزى يوخ٬ قوزئى باتى توركلويو و يا گونئى آذربايجانا داخيلدير. (مركزى يا دا اورتا ايران توركلرى دئييله نده ايسه آماج٬ ايصفاهان٬ چاهارماحال٬ لوريستان٬ يزد و سيمنان اوستانلارى قصد ائديلير. جنوبى ويا گونئى ايران توركلويوندن آماج فارس٬ كيرمان٬ خوزيستان٬ بوشئهر ... اوستانلاريدير).
٤- مركزى اوستانين توركلرله مسكون بؤلوملرى٬ آذربايجانين ان آغير فارسلاشديرما سياستينه معروض قالميش بؤلگه لريندن بيريدير. بورا هم يئرلى توركلر و هم آذربايجانين و ايرانين باشقا بؤلگه لرينده كى يازار٬ آيدين و .... لارين ديققت و ايلگيسينه مؤحتاجدير.
٥- مركزى اوستانين جنوبى آذربايجانا عاييد اولدوغو و ايدارى تقسيماتدا بورايا باغلانماسى ضرورتى٬ بورادا مدرسه لرده توركجه تدريساتين باشلاديلماسى٬ توركجه درگى و توركجه شئعر٬ ادبى٬ عاشيق٬ موسيقى درنكلرين قورولماسى٬ قزئتلرين چاپ ائديلمه سى٬ آتا آنالارين اوشاقلارينا توركجه اؤيره تمه لرى٬ شهردارلاردان خيبابانلارا توركجه آدلار قويولماسينى٬ توركجه تابلولار و ... يازيلماسينى ايسته مه لرى٬ يئرلى رادييو تئلئويزييوندان توركجه پروگراملارين يايينلانماسى و .... كيمى ايستكلر سيخجا و يوكسك سسله ديله گتيريلمه ليدير.
كوميجان سايتلارى٬ محمد كميجانى
سون دؤورلرده ايران توركلويو و خوصوصى ايله گوئنى آذربايجان توركلرى آراسيندا اؤزونه قاييديش و كيميلك آختاريشى آخيمينين يئيينليك قازانماسى٬ گئنيشله مه سى و درينله شمه سى ايله بيرليكده٬ بورالارا عاييد و يا بورالار حاققيندا يازىلار و يئنى سايت-وئبلاگلارلا قارشيلاشماق مومكوندور. بونلاردان بيرى٬ كوميجان وئبلاگلارى سئريسي و كوميجان تعزييه وئبلاگىدير.
كوميجان وئبلاگلار سئرىسى حؤرمتلى بيلگين محمد كميجانى طرفنيندن حاضيرلانير. بو وئبلاگلار سئرىسى كى تاريخ و جغرافياي كميجان٬ فرهنگ و آداب و رسوم كميجان٬ ايل هاي برچلو و بزچلوي كميجان٬ تعزيه خواني در كميجان٬ انساب و طوايف كميجان٬ تغذيه مصنوعي باستاني كميجان٬ چهره هاي نامداركميجان٬ شهداي كميجان٬ مشهدي تقي جاويد٬ عراقي شاعر عارف و نامدار كميجان دان تشكيل تاپير٬ سؤزون گئرچك معناسيندا بير آنسيكلوپئدىدير. بو آنسيكلوپئديك سئريده جنوبى آذربايجانين مركزى اوستانى تركيبينده قالان بؤلوملرينه داخيل اولان كوميجان و بورچالى-بوزجالى طايفالارى و ماحالى حاققيندا چوخ گئنيشجه٬ ماراقلى و يئنى بيلگيلر سونولماقدادير. من بورادا خوصوصىيله تورك كولتورو و فولكلورو ايله توركلوك بيليمى و آذربايجان بيليمى آچيلاريندان سون درجه اؤنه ملى اولان "تاريخ و جغرافياى كميجان"٬ "فرهنگ و آداب و رسوم كميجان"٬ "ايل هاى برچلو و بزچلوى كيمجان"٬ "تعزيه خوانى در كيمجان" وئبلاگلارينين آدينى بير يول داها آپارماغى واجيب بيليره م.
كوميجاندان عاشورا آغيتلارى
"تعزيه خواني هنر نمايشي كميجان" آدلى وئبلاگدا جنوبى آذربايجانين بو بؤلگه سينده تعزيه مراسيمى و صنعتى حاققيندا هر طرفلى و چوخلوجا بيلگى وئريلير. بو بؤلومون باشليقلارينين توركجه چئوريريلرى بئله دير: آغيت نوسخه لرى٬ آغيت آراجلارى٬ گؤرونمز گوجلر٬ حرمين ائو اهلى٬ حرمين قادين و اوشاقلارى٬ آغيتين باشلما و بيتمه سى٬ آواز و موسيقي٬ تعزييه ده حئيوان و ييرتيجى حئيوانلار٬ دين آداملارى ايله موجتهيدلرين آغيتلار حاققينداكى گؤروشلرى٬ آغيت قوشوقلارى٬ ٢٥ لى ايله شمه لر- اوتوروملار٬ تعزييه كيتابى بكاء الباصرين٬ محررم ياسى تؤره نلرى٬ كوميجاندا محررم٬ قوشوقچولارين قوشوقلارى و ذاكيرلره اوياريلار٬ موللا احمد و مولا اسدوللاه و كاتيبين اؤزلرى حاققيندا سؤيله ديكلرى قوشوقلار٬ ايمام حوسئين مؤعجوزه سى٬ خالق اينانج و اينانيشلارى٬ كوميجانين ايمام خومئينى حوسئينييه سى٬ كوميجان شهيدلرينى آنما٬ رحمتليك حور ديليندن زنجير دؤومه نوحه سى. هابئله بو مراسيمله علاقه لى بو ايكى آدرئسده چوخ ماراقلى عكيسلر تقديم ائديلير: بيرينيجى آدرئس٬ ايكينجى آدرئس
همدان اوستانى٬
همدان اوستانى٬ جنوبى آذربايجان´ين ان گونئى بؤلگه سىديرּ همدان اوستانى تورپاقلارينين ياخلاشيق دؤردده اوچ
( يوزده يئتميش بئشى ٧٥٪) گونئى آذربايجان´ا داخيلديرּ (تقريبن ١٥٬٠٠٠ كيلومتر مربعּ داغليق قاراباغ´ين ٣٬٣ قاتى)
همدان اوستانى: نوفوس ١٬٧٠٣٬٩٠٠ نفر <-> اوزاؤلچومو (مساحت) ١٩٬٥٤٧ كيلومتر مربعּنوفوس-٢٠٠١ <-> شهرين آدى <-> ايرانداكى سيراسى٤٠٧٬٦٠٠ <-> همدان <-> ١٤١٤٦٬٦٠٠ <-> ملاير <-> ٤١٦٦٬٢٠٠ <-> نهاوند <-> ٩٧٤٩٬١٠٠ <-> اسدآباد <-> ١٢٨٣٨٬٥٠٠ <-> تويسركان <-> ١٦٠
بوراداكى ان اؤنه ملى آذربايجانلى شهرلر بونلاردان عيبارتدير: اسدآباد٬ همدان (ايكى ديللى)٬ ملاير (سينير شهر٬ ايكى ديللى٬ ٪٥٠)٬ تويسركان (ايكى ديللى٬ سينير شهر)٬ بهار٬ كبودرآهنگ٬ قهاوند٬ رزن٬ قروه (كوردوستان اوستانينداكى قروه´دن آيرىدير)٬ لاله چين (لالجين)٬ مريانچ٬ سركانּهمدان شهرينين قوزئيى٬ دوغوسو٬ گونئيى و اؤزه لليكله باتيسى (اسدآباد شهرينه سارى) كندلر بوتونويله توركلرله مسكوندورּ بئله جه همدان شهرى گونئى آذربايجان تورپاقلارى ايچه ريسينده قاليرּ همدان شهرينين اؤزو٬ گئچن يوزايلده كى فارسلاشديرما-فارسلاشما سيياستينين سونوجوندا ايكى ديللى اولموش و بوگون تكجه بعضى محلله لرى توركدورּ همدان´ين اسدآباد´ا و ده ملايئر´ين سرا´سينا دك٬ كرجان (كره جان) و چئوره سى بوتونلوكله تورك كندلردن عيبارتديرּ همدان´ين گونئيينده بروجرد (بوروجئرد)٬ ملاير (ملايئر)٬ نهاوند٬ تويسركان٬ اليگودرز´ده ده تورك كندلرى وارديرּ همدان اوستانيندا قيزيل اؤزه ن (قزل ازن) چايىنين داغليق بؤلگه سى خاريجينده ياخلاشيق بوتون منطقه توركجه دانيشيرּ همدان اوستانيندا دانيشيلان ديل٬ توركجه نين بير آغزىديرּ كرمانشاه (كيرمانشاه) و كردستان (كوردوستان) اوستانلاريندا٬ بيجار٬ قروه (قوروه)٬ سنقر (سونقور)٬ كنگاور و چئوره لرينده كى تورك آدالارى (جزيره لرى) ده همدان توركلرينين طبيعى داوامى ساييليرּ دره گزين (درگزين) بؤلگه سى بوتونلوكله توركدورּ بوگون بوراداكى بؤيوك شهرلرين چوخو٬ همدان٬ ملاير٬ تويسركان ايكى ديللىدير٬ آمما كندلرين هامىسى توركجه دانيشيرּبو بؤلگه نين شاعيرلرى دينى (علوى و شيعى) شئعر نووعوندا تورك ديلى و ادبيياتينا تاىسيز قوللوقلار ائله ميشديرلرּ دونياجا تانينان مشهور سيد جمال الدين اسدآبادى افغانى (١٨٩٧-١٨٣٨) بورانين افشار بؤلويوندن ايدىּ (اسدآباد شهرينده سيدان محلله سيندن)ּ آنتى امپئريياليست ماهييتلى پان ايسلاميسم´ين قوروچوسو ساييلان سئييد جمال٬ هميشه رئفورميست اؤزه لليكلرى آغير باسان آذربايجان شئيخى (شيخيه) مذهبينده ايدىּ ١٩٤٥´ده آذربايجان ميللى حؤكومتىنين ايش باشينا گلدييى ايلك زامانلاردا٬ همدان بؤلگه سى توركلرى ده آكتيو شكيلده بو حركته قوشولموش٬ حتتا ايلك گونلردن بئله ياراقلى خالق٬ بؤلگه ده كى جادده لرده كونترول بازالارى قورموشدوּ پهلوى دؤنه مينده اولدوغو كيمى بورادا رادييودان محللى لهجه ده توركجه پروقراملار وارديرּ بوگون بورادا تكجه بير اؤيره نچى درگىسى٬ "ايلديريم" توركجه يايينلانماقداديرּ همدان ميللت وكيلى حوسئين لوقمانييان (حسين لقمانيان) موحافيظه كارلارا قارشى ميللى مجليسده چيخيش ائتدييى اوچون سون گونلرده ١٣ آى حبسه محكوم ائديلميشديرּگونئى آذربايجان´ين همدان بؤلگه سى يوز ايللرجه چئشيدلى تورك ائل-اويماقلارين قيشلاق-يايلاق ائله دييى يئرلرديرּ بو بؤلگه ده كى توركلرين ائتنوگئنئزينده رول اوينايان بعضى تورك اويماقلارى بئله دير:١- قاراگؤزلولر (قره گوزلو٬ قره گزلو): بونلار سلجوقلولار دؤنه مينده اساسن گونئى آذربايجان´ين همدان بؤلگه سينه يئرله شيبلرּ ١٨ مينجى يوزايلده ايران و آذربايجان´ين ايجتيماعى-سيياسى ياشامينا آكتيو اولاراق قاتيلميشلارּ قاراگؤزلولرين سورييه´نين قوزئيينده يئرله شن علوى (قيزيلباش) مذهبلى شاملى (شاملو) و اوغوزلارين "بوزاوخ" ائلينه باغلى اولمالارى موحتملديرּ جنوبى ايران´دا قاشقاى (قشقائى) ائكسكيلاويندا دا قاراگؤزلو آديندا بير ائل وارديرּ بيديلىلر (؟) صفوى آذربايجان علوى دؤولتىنين قورولماسيندا رول اويناميشلارּ اونلار ايران توركمنلرينين ائتنوگئنئزينه ده قاتيليبلارּ آرالاريندان بؤيوك خانلار و علوى (قيزيلباش) شئيخ٬ پير٬ دده و بابالار چيخميشديرּ ١٩٣٠لاردا قاراگؤزلولرين ساييسى ٣٬٠٠٠٬٠٠٠ (؟) نفر ايدىּ اونلار علوى تورك قاجار سولاله سىنين ايش باشينا گلمه سينه ده يارديم ائتميشلر و سونرالار قاجارلارلا قوهوملوق باغلارى قوروبلارּ ابوالقاسم ناصرالملك همدانى قاراگؤزلو٬ قاجار دؤنه مينده بير موددت ايران´ين نائب السلطنه سى اولموشدورּ (١٣٢٩ قּ)ּ ١٩ نجو يوزايلده قاراگؤزلو طايفاسى بؤيوك باشلارى اينگيلتئره´نين ائتگىسى آلتينا گيرميش و پهلوى دؤنه مينده فارس شووئنيزمينه قوللوق ائتميشديرلرּ٢- بهارلو (باهارلى): قاراقويونلولاردان اولان باهارلىلار٬ اوغوزلارا باغلى ييوا (ييوه٬ ايوه=يوكسك روتبه لى) ائليندن٬ ١٢ مينجى يوزايلده افشار و سالورلارلا بيرليكده سيردريا´دان ايران´ا كؤچوب٬ گونئى آذربايجان´دا همدان´ين باتىسيندا آذربايجانلى شهر اسدآباد´دا يئرله شميشديرلرּ اوزون موددت كوردوستان´ا حاكيم اولموشلارּ باهارلىلار آدلارينى همدان ياخينليغينداكى تورك شهر بهار (باهار)´ين قالاسيندان آليبلارּ ١٢ مينجى يوزايلده بونلارين بير بؤلومو اورمو چئوره سينده ياشاييرديּ (بوگون باتى آذربايجان´ين بو بؤلگه سينه محال-ى قاراقويونلو دئييلير)ּ اونلار سولطان جلال الدين´له چاتيشماغا گيريب و داها سونرا مونقوللارين گليشى ايله باتىيا كؤچدولرּ بهارلولار٬ قاراقويونلو اويماق (طايفا) بيرلييى و قاراقويونلو دؤولتينده حاكيم مووقئعييت توتوردولارּ قاراقويونلولار دؤولتينينين ييخيليشى ايله بهارلولارين بير بؤلومو هينديستان´ا گئديب و اورادا قطبشاهىلر (قوطبشاهلىلار) دؤولتينى ياراتميشلارּ قاراقويونلولار ايفراط علوى (قيزيلباش-على آللاهى) مذهبينده ايدىلرּ بوگون بئله ايران´دا تورك قيزيلباشلارين (اهل-حق٬ گورانلارين) بير آدى٬ اؤزه لليكله باتى آذربايجان اوستانيندا قاراقويونلو´دورּ ١٦ نجى يوزايل سونلاريندا باهارلىلار يئنى اولوشدورولموش باشقا ايفراط علوى (قيزيلباش) مذهبلى اويماق شاهسئوه نلرله (شاهسون) بيرله شميشديرلرּ گونئى آذربايجان´دا شاهسئوه ن اويماقلاريندان بيرينين آدى واختى ايله باهارلى اولموشدوּ آيريجا قاجار اويماغينا داخيل ييوا آديندا بير ائل و گونئى ايران´دا ياشايان بئش اويماق (خمسه) كونفئدئراسييونونو اولوشدوران ٥ ائلدن بيرينين آدى دا باهارلى (بهارلو) ديرּ ٣- آفشارلار: بو بؤلگه ده افشارلار اؤزه لليكيله گونئى آذربايجان´ين همدان و كوردوستان´ين كيرمانشاه شهرلرى آراسيندا يئرله شميشديلرּ افشارلارين جيبال (جبال= داغليق) و خمسه آذربايجاني´ندا ان قالاباليق شكيلده يئرله شديكلرى آلانلار قزوين - همدان آراسى و اؤزه لليكله "بلوك افشار" (آفشار بؤلويو) ديرּ بورادا افشار آدلى شهرجييين چئوره سينده يوزدن چوخ افشار كندى وارديرּ بئله جه زنجان-قزوين-همدان اوچ بوجاغى آراسى اهالىنين تملينى افشارلار اولوشدورورּآذربايجانلى شهر اسدآباد´داكى افشارلارين بير بؤلومونو٬ آغا محممدخان قاجار زامانيندا اورمو´دان ايلك اؤنجه جيبال آذربايجاني´ندا ساوجبلاغ´ا (ساووج بولاق٬ تئهرانين غربينده) و اورادان دا اسدآباد´ا سوروله ن افشارلار اولوشدورورּ بو اورمو افشارلارينين باشقا بؤلوملرى٬ گونئى آذربايجان´ين ماراغا- تيكان تپه-سايين قالا (مراغه – تكاب- شاهين دژ) بؤلگه سينه٬ جنوبى ايراندا كيرمان (كرمان) اوستانينا و خوراسان (خراسان) ائكسكيلاوينا سورولموشدور (بو سونونجولار بوگونلو افغانيستان افشارلارينين اساسىدير)ּ افشارلار علوى (علىاللهى) مذهبينده ايديلرּ٤- قاراپاپاقلار: ان اسكى چاغلاردا جيبال آذربايجاني´ندا اراك- همدان آراسينداكى بوزچالى- بورچالى (بزچلو) بؤلگه سينده ياشايان قاراپاپاقلار٬ صفوىلر دؤنه مينده گورجوستان´ى قوروماق اوچون اورايا يئرله شديريلميشديرּ داها سونرا بونلاردان بير بؤلومو ايروان و توركييه´يه (قارس٬ موش٬ وان٬ شارگؤل وּسּ) كؤچوبلرּ عومومى ايران والىسى آذربايجانلى پرنس عابباس ميرزا قاجار اونلارى اورمو – سولدوز´ا يئرله شديرميشديرּ بونلارين مركزى٬ اورمو گؤلونون جنوب-غربينده كى سولدوز (نقده) شهرىديرּ قاراپاپاقلار علوى (على آللهى) مذهبينده ايدىلرּ٥- شاهسئوه نلر: باهارلى اويماغى خاريج٬ شاهسئوه نلردن باشقا قوروپلارين دا بو بؤلگه ده يئرله شديكلرى بيلينيرּ تورك قيرال ناديرشاه افشار دؤنه مينده موغان چؤلوندن باغدادلى (بغدادي) شاهسئوه ن اويماغيندان ١٢٬٠٠٠ عاييله غرب سرحدلرينه ٬ كريمخان زامانيندا گونئى ايران´دا شيراز´ا و جيبال آذربايجان´ين قزوين٬ ساوا (ساوه)٬ همدان (لكلر٬ آريقلولار٬ اينانلولار) بؤلگه لرينه كؤچ ائتديريلميشديرּ آيريجا قاراگؤزلو ائلىنين شاهسئوه نلره باغلى اولدوغونا اينانانلار وارديرּ شاهسئوه نلر ايفراط علوى (على آللهى) مذهبينده ايدىلرּ ٦- خدابنده لو (خودابنده لىلر٬ خربنده لىلر): خودابنده لىلر٬ اوزون يايلا (توركييه) و حلب (سورييه) بؤلگه لرينده ياشايان اوغوز "بيگديلى" (بگدلى٬ بيگدلى٬ بيگدلى٬ وּسּ) و "اينانلو"لارلا بيرليكده ٬ شاملولار آدى آلتيندا بو بؤلگه يه گليبلرּ بونلار دا ايفراط علوى (على آللهى) مذهبينده ايدىلرּ ٧- كوردوستاندان گتيريلن گلباغى (گولباغلى) و اسدآباد٬ كنگاور٬ تويسركان آراسيندا ياشايان تركاشوند (توركاشوند) كيمى باشقا كيچيك تورك بويلارى دا بورايا يئرله شديريلميشديرּ گلباغىلر آذربايجانين استاجلو (اوستاجالى) ائلينين كوردوستان´دا قورولان قولودورּعلاقه لى قئيدلر:١- اهالى٬ خوصوصىيله بؤيوك شهرلرده يئيينجه فارسلاشماقداديرּ٢- اهالى٬ سورعتله علوىليكدن شيعه لييه گئچمكده ديرּ شيعه له شنلر داها يئيين فارسلاشيرلارּ علوىلرين موقددس متينلرينين (كلام وּسּ) هامىسى توركجه (توركى) ديلينده ديرּ آيريجا بوتون دينى مراسيملرى سؤزلو (سولطان نسيمى٬ شاه ختايى٬ فوضولى وּسּ) و سازلى (عاشيق سازى) گئچه رּ علوىلرين پهلوى رئژيمينده بئله٬ قبير داشلارينى توركجه (توركى) يازمالارى٬ ايران توركلرى آراسيندا چوخ نادير گؤرولن بير حاديثه ديرּ مرحوم غلام حسين ساعدى "ايلخىچى" كيتابيندا بونلاردان بيرينى نقل ائتميشدير:
بير پرى پئيكر٬ ملك صورتلىنين دير بو مزارگؤر نئجه خاكىيله يئكسان ائيله ييبدير روزيگار!
٣- بورا جنوبى آذربايجان´ين گونئى و مركزى ايران٬ حتتا عراق توركلرينه آچيلان قاپىسىديرּ٤- بورادا ميللى روح و حركت چوخ ضعيفديرּ٥- منطقه ده كؤچه رى حياتينى سوره ن اينسانلار٬ سورعتله آزالماقداديرּ تخته قاپى حياتينا گئچه نلر سورعتله شيعه له شير و سونرا دا فارسلاشيرلارּ
فارسلاشما ريسكى ان چوخ اولانلار <-> فارسلاشما ريسكى ان آز اولانلارطايفالارا باغلى اولمايان شهر اهالىسى <-> كؤچه رى اولانلارشيعه لر <-> علوىلر (و سئكتلرى)بؤيوك شهرلر <-> كيچيك كندلرمركزه- تئهرانا ياخين اولانلار <-> سرحدلره ياخين اولانلاريوكسك تحصيللى-زنگين اولانلار <-> اوخوماميش٬ كاسيب اولانلارּּּּּּּּּּּּ ּּּּּּּּּּּּ
داداش قاراقويونلو قيزيلباش
همدان اوستانى: نوفوس ١٬٧٠٣٬٩٠٠ نفر <-> اوزاؤلچومو (مساحت) ١٩٬٥٤٧ كيلومتر مربعּنوفوس-٢٠٠١ <-> شهرين آدى <-> ايرانداكى سيراسى٤٠٧٬٦٠٠ <-> همدان <-> ١٤١٤٦٬٦٠٠ <-> ملاير <-> ٤١٦٦٬٢٠٠ <-> نهاوند <-> ٩٧٤٩٬١٠٠ <-> اسدآباد <-> ١٢٨٣٨٬٥٠٠ <-> تويسركان <-> ١٦٠
بوراداكى ان اؤنه ملى آذربايجانلى شهرلر بونلاردان عيبارتدير: اسدآباد٬ همدان (ايكى ديللى)٬ ملاير (سينير شهر٬ ايكى ديللى٬ ٪٥٠)٬ تويسركان (ايكى ديللى٬ سينير شهر)٬ بهار٬ كبودرآهنگ٬ قهاوند٬ رزن٬ قروه (كوردوستان اوستانينداكى قروه´دن آيرىدير)٬ لاله چين (لالجين)٬ مريانچ٬ سركانּهمدان شهرينين قوزئيى٬ دوغوسو٬ گونئيى و اؤزه لليكله باتيسى (اسدآباد شهرينه سارى) كندلر بوتونويله توركلرله مسكوندورּ بئله جه همدان شهرى گونئى آذربايجان تورپاقلارى ايچه ريسينده قاليرּ همدان شهرينين اؤزو٬ گئچن يوزايلده كى فارسلاشديرما-فارسلاشما سيياستينين سونوجوندا ايكى ديللى اولموش و بوگون تكجه بعضى محلله لرى توركدورּ همدان´ين اسدآباد´ا و ده ملايئر´ين سرا´سينا دك٬ كرجان (كره جان) و چئوره سى بوتونلوكله تورك كندلردن عيبارتديرּ همدان´ين گونئيينده بروجرد (بوروجئرد)٬ ملاير (ملايئر)٬ نهاوند٬ تويسركان٬ اليگودرز´ده ده تورك كندلرى وارديرּ همدان اوستانيندا قيزيل اؤزه ن (قزل ازن) چايىنين داغليق بؤلگه سى خاريجينده ياخلاشيق بوتون منطقه توركجه دانيشيرּ همدان اوستانيندا دانيشيلان ديل٬ توركجه نين بير آغزىديرּ كرمانشاه (كيرمانشاه) و كردستان (كوردوستان) اوستانلاريندا٬ بيجار٬ قروه (قوروه)٬ سنقر (سونقور)٬ كنگاور و چئوره لرينده كى تورك آدالارى (جزيره لرى) ده همدان توركلرينين طبيعى داوامى ساييليرּ دره گزين (درگزين) بؤلگه سى بوتونلوكله توركدورּ بوگون بوراداكى بؤيوك شهرلرين چوخو٬ همدان٬ ملاير٬ تويسركان ايكى ديللىدير٬ آمما كندلرين هامىسى توركجه دانيشيرּبو بؤلگه نين شاعيرلرى دينى (علوى و شيعى) شئعر نووعوندا تورك ديلى و ادبيياتينا تاىسيز قوللوقلار ائله ميشديرلرּ دونياجا تانينان مشهور سيد جمال الدين اسدآبادى افغانى (١٨٩٧-١٨٣٨) بورانين افشار بؤلويوندن ايدىּ (اسدآباد شهرينده سيدان محلله سيندن)ּ آنتى امپئريياليست ماهييتلى پان ايسلاميسم´ين قوروچوسو ساييلان سئييد جمال٬ هميشه رئفورميست اؤزه لليكلرى آغير باسان آذربايجان شئيخى (شيخيه) مذهبينده ايدىּ ١٩٤٥´ده آذربايجان ميللى حؤكومتىنين ايش باشينا گلدييى ايلك زامانلاردا٬ همدان بؤلگه سى توركلرى ده آكتيو شكيلده بو حركته قوشولموش٬ حتتا ايلك گونلردن بئله ياراقلى خالق٬ بؤلگه ده كى جادده لرده كونترول بازالارى قورموشدوּ پهلوى دؤنه مينده اولدوغو كيمى بورادا رادييودان محللى لهجه ده توركجه پروقراملار وارديرּ بوگون بورادا تكجه بير اؤيره نچى درگىسى٬ "ايلديريم" توركجه يايينلانماقداديرּ همدان ميللت وكيلى حوسئين لوقمانييان (حسين لقمانيان) موحافيظه كارلارا قارشى ميللى مجليسده چيخيش ائتدييى اوچون سون گونلرده ١٣ آى حبسه محكوم ائديلميشديرּگونئى آذربايجان´ين همدان بؤلگه سى يوز ايللرجه چئشيدلى تورك ائل-اويماقلارين قيشلاق-يايلاق ائله دييى يئرلرديرּ بو بؤلگه ده كى توركلرين ائتنوگئنئزينده رول اوينايان بعضى تورك اويماقلارى بئله دير:١- قاراگؤزلولر (قره گوزلو٬ قره گزلو): بونلار سلجوقلولار دؤنه مينده اساسن گونئى آذربايجان´ين همدان بؤلگه سينه يئرله شيبلرּ ١٨ مينجى يوزايلده ايران و آذربايجان´ين ايجتيماعى-سيياسى ياشامينا آكتيو اولاراق قاتيلميشلارּ قاراگؤزلولرين سورييه´نين قوزئيينده يئرله شن علوى (قيزيلباش) مذهبلى شاملى (شاملو) و اوغوزلارين "بوزاوخ" ائلينه باغلى اولمالارى موحتملديرּ جنوبى ايران´دا قاشقاى (قشقائى) ائكسكيلاويندا دا قاراگؤزلو آديندا بير ائل وارديرּ بيديلىلر (؟) صفوى آذربايجان علوى دؤولتىنين قورولماسيندا رول اويناميشلارּ اونلار ايران توركمنلرينين ائتنوگئنئزينه ده قاتيليبلارּ آرالاريندان بؤيوك خانلار و علوى (قيزيلباش) شئيخ٬ پير٬ دده و بابالار چيخميشديرּ ١٩٣٠لاردا قاراگؤزلولرين ساييسى ٣٬٠٠٠٬٠٠٠ (؟) نفر ايدىּ اونلار علوى تورك قاجار سولاله سىنين ايش باشينا گلمه سينه ده يارديم ائتميشلر و سونرالار قاجارلارلا قوهوملوق باغلارى قوروبلارּ ابوالقاسم ناصرالملك همدانى قاراگؤزلو٬ قاجار دؤنه مينده بير موددت ايران´ين نائب السلطنه سى اولموشدورּ (١٣٢٩ قּ)ּ ١٩ نجو يوزايلده قاراگؤزلو طايفاسى بؤيوك باشلارى اينگيلتئره´نين ائتگىسى آلتينا گيرميش و پهلوى دؤنه مينده فارس شووئنيزمينه قوللوق ائتميشديرلرּ٢- بهارلو (باهارلى): قاراقويونلولاردان اولان باهارلىلار٬ اوغوزلارا باغلى ييوا (ييوه٬ ايوه=يوكسك روتبه لى) ائليندن٬ ١٢ مينجى يوزايلده افشار و سالورلارلا بيرليكده سيردريا´دان ايران´ا كؤچوب٬ گونئى آذربايجان´دا همدان´ين باتىسيندا آذربايجانلى شهر اسدآباد´دا يئرله شميشديرلرּ اوزون موددت كوردوستان´ا حاكيم اولموشلارּ باهارلىلار آدلارينى همدان ياخينليغينداكى تورك شهر بهار (باهار)´ين قالاسيندان آليبلارּ ١٢ مينجى يوزايلده بونلارين بير بؤلومو اورمو چئوره سينده ياشاييرديּ (بوگون باتى آذربايجان´ين بو بؤلگه سينه محال-ى قاراقويونلو دئييلير)ּ اونلار سولطان جلال الدين´له چاتيشماغا گيريب و داها سونرا مونقوللارين گليشى ايله باتىيا كؤچدولرּ بهارلولار٬ قاراقويونلو اويماق (طايفا) بيرلييى و قاراقويونلو دؤولتينده حاكيم مووقئعييت توتوردولارּ قاراقويونلولار دؤولتينينين ييخيليشى ايله بهارلولارين بير بؤلومو هينديستان´ا گئديب و اورادا قطبشاهىلر (قوطبشاهلىلار) دؤولتينى ياراتميشلارּ قاراقويونلولار ايفراط علوى (قيزيلباش-على آللاهى) مذهبينده ايدىلرּ بوگون بئله ايران´دا تورك قيزيلباشلارين (اهل-حق٬ گورانلارين) بير آدى٬ اؤزه لليكله باتى آذربايجان اوستانيندا قاراقويونلو´دورּ ١٦ نجى يوزايل سونلاريندا باهارلىلار يئنى اولوشدورولموش باشقا ايفراط علوى (قيزيلباش) مذهبلى اويماق شاهسئوه نلرله (شاهسون) بيرله شميشديرلرּ گونئى آذربايجان´دا شاهسئوه ن اويماقلاريندان بيرينين آدى واختى ايله باهارلى اولموشدوּ آيريجا قاجار اويماغينا داخيل ييوا آديندا بير ائل و گونئى ايران´دا ياشايان بئش اويماق (خمسه) كونفئدئراسييونونو اولوشدوران ٥ ائلدن بيرينين آدى دا باهارلى (بهارلو) ديرּ ٣- آفشارلار: بو بؤلگه ده افشارلار اؤزه لليكيله گونئى آذربايجان´ين همدان و كوردوستان´ين كيرمانشاه شهرلرى آراسيندا يئرله شميشديلرּ افشارلارين جيبال (جبال= داغليق) و خمسه آذربايجاني´ندا ان قالاباليق شكيلده يئرله شديكلرى آلانلار قزوين - همدان آراسى و اؤزه لليكله "بلوك افشار" (آفشار بؤلويو) ديرּ بورادا افشار آدلى شهرجييين چئوره سينده يوزدن چوخ افشار كندى وارديرּ بئله جه زنجان-قزوين-همدان اوچ بوجاغى آراسى اهالىنين تملينى افشارلار اولوشدورورּآذربايجانلى شهر اسدآباد´داكى افشارلارين بير بؤلومونو٬ آغا محممدخان قاجار زامانيندا اورمو´دان ايلك اؤنجه جيبال آذربايجاني´ندا ساوجبلاغ´ا (ساووج بولاق٬ تئهرانين غربينده) و اورادان دا اسدآباد´ا سوروله ن افشارلار اولوشدورورּ بو اورمو افشارلارينين باشقا بؤلوملرى٬ گونئى آذربايجان´ين ماراغا- تيكان تپه-سايين قالا (مراغه – تكاب- شاهين دژ) بؤلگه سينه٬ جنوبى ايراندا كيرمان (كرمان) اوستانينا و خوراسان (خراسان) ائكسكيلاوينا سورولموشدور (بو سونونجولار بوگونلو افغانيستان افشارلارينين اساسىدير)ּ افشارلار علوى (علىاللهى) مذهبينده ايديلرּ٤- قاراپاپاقلار: ان اسكى چاغلاردا جيبال آذربايجاني´ندا اراك- همدان آراسينداكى بوزچالى- بورچالى (بزچلو) بؤلگه سينده ياشايان قاراپاپاقلار٬ صفوىلر دؤنه مينده گورجوستان´ى قوروماق اوچون اورايا يئرله شديريلميشديرּ داها سونرا بونلاردان بير بؤلومو ايروان و توركييه´يه (قارس٬ موش٬ وان٬ شارگؤل وּسּ) كؤچوبلرּ عومومى ايران والىسى آذربايجانلى پرنس عابباس ميرزا قاجار اونلارى اورمو – سولدوز´ا يئرله شديرميشديرּ بونلارين مركزى٬ اورمو گؤلونون جنوب-غربينده كى سولدوز (نقده) شهرىديرּ قاراپاپاقلار علوى (على آللهى) مذهبينده ايدىلرּ٥- شاهسئوه نلر: باهارلى اويماغى خاريج٬ شاهسئوه نلردن باشقا قوروپلارين دا بو بؤلگه ده يئرله شديكلرى بيلينيرּ تورك قيرال ناديرشاه افشار دؤنه مينده موغان چؤلوندن باغدادلى (بغدادي) شاهسئوه ن اويماغيندان ١٢٬٠٠٠ عاييله غرب سرحدلرينه ٬ كريمخان زامانيندا گونئى ايران´دا شيراز´ا و جيبال آذربايجان´ين قزوين٬ ساوا (ساوه)٬ همدان (لكلر٬ آريقلولار٬ اينانلولار) بؤلگه لرينه كؤچ ائتديريلميشديرּ آيريجا قاراگؤزلو ائلىنين شاهسئوه نلره باغلى اولدوغونا اينانانلار وارديرּ شاهسئوه نلر ايفراط علوى (على آللهى) مذهبينده ايدىلرּ ٦- خدابنده لو (خودابنده لىلر٬ خربنده لىلر): خودابنده لىلر٬ اوزون يايلا (توركييه) و حلب (سورييه) بؤلگه لرينده ياشايان اوغوز "بيگديلى" (بگدلى٬ بيگدلى٬ بيگدلى٬ وּسּ) و "اينانلو"لارلا بيرليكده ٬ شاملولار آدى آلتيندا بو بؤلگه يه گليبلرּ بونلار دا ايفراط علوى (على آللهى) مذهبينده ايدىلرּ ٧- كوردوستاندان گتيريلن گلباغى (گولباغلى) و اسدآباد٬ كنگاور٬ تويسركان آراسيندا ياشايان تركاشوند (توركاشوند) كيمى باشقا كيچيك تورك بويلارى دا بورايا يئرله شديريلميشديرּ گلباغىلر آذربايجانين استاجلو (اوستاجالى) ائلينين كوردوستان´دا قورولان قولودورּعلاقه لى قئيدلر:١- اهالى٬ خوصوصىيله بؤيوك شهرلرده يئيينجه فارسلاشماقداديرּ٢- اهالى٬ سورعتله علوىليكدن شيعه لييه گئچمكده ديرּ شيعه له شنلر داها يئيين فارسلاشيرلارּ علوىلرين موقددس متينلرينين (كلام وּسּ) هامىسى توركجه (توركى) ديلينده ديرּ آيريجا بوتون دينى مراسيملرى سؤزلو (سولطان نسيمى٬ شاه ختايى٬ فوضولى وּسּ) و سازلى (عاشيق سازى) گئچه رּ علوىلرين پهلوى رئژيمينده بئله٬ قبير داشلارينى توركجه (توركى) يازمالارى٬ ايران توركلرى آراسيندا چوخ نادير گؤرولن بير حاديثه ديرּ مرحوم غلام حسين ساعدى "ايلخىچى" كيتابيندا بونلاردان بيرينى نقل ائتميشدير:
بير پرى پئيكر٬ ملك صورتلىنين دير بو مزارگؤر نئجه خاكىيله يئكسان ائيله ييبدير روزيگار!
٣- بورا جنوبى آذربايجان´ين گونئى و مركزى ايران٬ حتتا عراق توركلرينه آچيلان قاپىسىديرּ٤- بورادا ميللى روح و حركت چوخ ضعيفديرּ٥- منطقه ده كؤچه رى حياتينى سوره ن اينسانلار٬ سورعتله آزالماقداديرּ تخته قاپى حياتينا گئچه نلر سورعتله شيعه له شير و سونرا دا فارسلاشيرلارּ
فارسلاشما ريسكى ان چوخ اولانلار <-> فارسلاشما ريسكى ان آز اولانلارطايفالارا باغلى اولمايان شهر اهالىسى <-> كؤچه رى اولانلارشيعه لر <-> علوىلر (و سئكتلرى)بؤيوك شهرلر <-> كيچيك كندلرمركزه- تئهرانا ياخين اولانلار <-> سرحدلره ياخين اولانلاريوكسك تحصيللى-زنگين اولانلار <-> اوخوماميش٬ كاسيب اولانلارּּּּּּּּּּּּ ּּּּּּּּּּּּ
داداش قاراقويونلو قيزيلباش
DARJAZÈN (or Dargazin),
The population spoke Turkish and belonged to the Shiite Qaragozlu clan.
Name of two rural subdistricts (dehestans) and a village in the Razan district (bakhsh) of Hamadan province. The administrative center for the subdistrict of Upper Darjazin (Darjazin-e olya) is Razan, for Lower Darjazin (Darjazin-e sofla) Famenin. The average altitude of the Razan plain is 1,830 m above sea level, and winters are cold. The chief products of the region are grains, fruits (especially grapes), and dairy products. The village of Darjazin (35° 21' N, 49° 04' E) is situated 83 km northeast of Hamadan in Upper Darjazin subdistrict. The population was 2,825 in 1365 Sh./1986 (Memarian, p. 89). In the 11th century the Darjazin area was populated by Mazdakites and the related K¨orramis (Anuæervan b. K¨aled, q.v., apud Emad Kateb, p. 114 and Yaqut, Boldan II, p. 569); it was also the native city of an important family of viziers (see Dargazini). In 1032/1622 Shah Abbas I (996-1038/1588-1629) resettled some of the Sunni population of the Baghdad area around Hamadan (Dehgan, pp. 171-72; Krusinski, p. 70). The Ottoman writer Awlia Chelebi (IV, pp. 355-57), who passed through the area in 1065/1654, described the layout of the town and the Moháarram mourning ceremonies of the Shiites there and also referred to the garrison and the fort. No trace remains of this fort, which Chelebi associated with the Sasanian king Yazdegerd, possibly referring to Yazdegerd I (399-420). After the Afghan invasion in 1135/1722 Darjazin became the scene of conflict between Persia and the Ottoman empire, changing hands several times (Hazin, pp. 91-93; Marvi, I, pp. 218, 221, 223). In the mid-19th century Zayn-al-Abedin Shirvani (p. 311) reported that the population spoke Turkish and belonged to the Shiite Qaragozlu clan. Two noteworthy shrines survive at Darjazin. The Emamzada Azhar includes a circular tower with a conical dome 12 m high. A wooden chest in the shrine, part of which has been stolen, bears the date 1056/1646, but the building itself has been dated to the Mongol period. It may be the tomb of Shaikh Salman Aref Dargazini (13th century) or Shaikh Sharaf-al-Din Dargazini (14th century). The Emamzada Hud, situated 3 km west of the Emamzada Azhar near the village of Yengi Qala, is probably the khanaqah (Sufi monastery) of Shaikh Shay-Allah Dargazini (late 14th century). It is a twelve-sided tower 11 m high (Wilber, p. 189, pls. 213-14; cf. Mosátafawi, pp. 204-10; Hafez Hosayn, I, pp. 129, 399, 578-79; Nozhat al-qolub, ed. Le Strange, p. 73; cf. Sazman, pp. 228, 301; Dayerat al-maaref, pp. 415, 481-82). Bibliography: P. Ad¨kai, Dargazin ta Kaæan, Tehran, 1372 Sh./1993. Awlia CHelebi, Siaháat-namasi, ed. A. Jawdat and N. AÚsáem, 6 vols., Istanbul, 1314-18/1896-1900. Dayerat al-maaref-e taæayyo II, Tehran, 1368 Sh./1989. E. Dehgan, "Aqalliyatha-ye Eraq ya Sonniha-ye Dargazin," Yagma 7/4, 1333 Sh./1954, pp. 171-73. Emad Kateb Esáfahani, Tarikò dawlat AÚl Saljuq, Cairo, 1318/1900. Hafezá Hosayn b. Karbalai, Rawzµat al-jenan wa jannat al-jenan, ed. J. SoltÂÂan-al-Qorrai, 2 vols, Tehran, 1344-49 Sh./1965-70. Hazin Lahiji, Tarikò-e Hazin, Isfahan, 1332 Sh./1953. J. Krusinski, Histoire des re‚volutions de Perse depuis le commencement de ce sieàcle, Paris, 1742. Moháammad-Kazµem Marvi, Alamara-ye naderi, ed. M.-A. Riahi, 3 vols., Tehran, 1364 Sh./1985. A. Memarian, Farhang-e dehha-ye Èran. Ostan-e Hamadan, Tehran, 1369 Sh./1990. M.-T. Mostafawi, Hegmatana, Tehran, 1332 Sh./1953. Razmara, Farhang V, p. 174. Sazman-e melli-e háefazáat-e at¯ar-e bastani-e Èran, Fehrest-e banaha-ye tarikhi o amaken-e bastani-e Èran, Tehran, 1345 Sh./1966. D. Wilber, Architecture of Islamic Iran. The Il Khanid Period, Princeton, N.J., 1955. Hajj Zayn-al-Abedin Shirvani, Bostan al-siaháa, Tehran, n.d. (PARVIZ AZKAÈ)
Name of two rural subdistricts (dehestans) and a village in the Razan district (bakhsh) of Hamadan province. The administrative center for the subdistrict of Upper Darjazin (Darjazin-e olya) is Razan, for Lower Darjazin (Darjazin-e sofla) Famenin. The average altitude of the Razan plain is 1,830 m above sea level, and winters are cold. The chief products of the region are grains, fruits (especially grapes), and dairy products. The village of Darjazin (35° 21' N, 49° 04' E) is situated 83 km northeast of Hamadan in Upper Darjazin subdistrict. The population was 2,825 in 1365 Sh./1986 (Memarian, p. 89). In the 11th century the Darjazin area was populated by Mazdakites and the related K¨orramis (Anuæervan b. K¨aled, q.v., apud Emad Kateb, p. 114 and Yaqut, Boldan II, p. 569); it was also the native city of an important family of viziers (see Dargazini). In 1032/1622 Shah Abbas I (996-1038/1588-1629) resettled some of the Sunni population of the Baghdad area around Hamadan (Dehgan, pp. 171-72; Krusinski, p. 70). The Ottoman writer Awlia Chelebi (IV, pp. 355-57), who passed through the area in 1065/1654, described the layout of the town and the Moháarram mourning ceremonies of the Shiites there and also referred to the garrison and the fort. No trace remains of this fort, which Chelebi associated with the Sasanian king Yazdegerd, possibly referring to Yazdegerd I (399-420). After the Afghan invasion in 1135/1722 Darjazin became the scene of conflict between Persia and the Ottoman empire, changing hands several times (Hazin, pp. 91-93; Marvi, I, pp. 218, 221, 223). In the mid-19th century Zayn-al-Abedin Shirvani (p. 311) reported that the population spoke Turkish and belonged to the Shiite Qaragozlu clan. Two noteworthy shrines survive at Darjazin. The Emamzada Azhar includes a circular tower with a conical dome 12 m high. A wooden chest in the shrine, part of which has been stolen, bears the date 1056/1646, but the building itself has been dated to the Mongol period. It may be the tomb of Shaikh Salman Aref Dargazini (13th century) or Shaikh Sharaf-al-Din Dargazini (14th century). The Emamzada Hud, situated 3 km west of the Emamzada Azhar near the village of Yengi Qala, is probably the khanaqah (Sufi monastery) of Shaikh Shay-Allah Dargazini (late 14th century). It is a twelve-sided tower 11 m high (Wilber, p. 189, pls. 213-14; cf. Mosátafawi, pp. 204-10; Hafez Hosayn, I, pp. 129, 399, 578-79; Nozhat al-qolub, ed. Le Strange, p. 73; cf. Sazman, pp. 228, 301; Dayerat al-maaref, pp. 415, 481-82). Bibliography: P. Ad¨kai, Dargazin ta Kaæan, Tehran, 1372 Sh./1993. Awlia CHelebi, Siaháat-namasi, ed. A. Jawdat and N. AÚsáem, 6 vols., Istanbul, 1314-18/1896-1900. Dayerat al-maaref-e taæayyo II, Tehran, 1368 Sh./1989. E. Dehgan, "Aqalliyatha-ye Eraq ya Sonniha-ye Dargazin," Yagma 7/4, 1333 Sh./1954, pp. 171-73. Emad Kateb Esáfahani, Tarikò dawlat AÚl Saljuq, Cairo, 1318/1900. Hafezá Hosayn b. Karbalai, Rawzµat al-jenan wa jannat al-jenan, ed. J. SoltÂÂan-al-Qorrai, 2 vols, Tehran, 1344-49 Sh./1965-70. Hazin Lahiji, Tarikò-e Hazin, Isfahan, 1332 Sh./1953. J. Krusinski, Histoire des re‚volutions de Perse depuis le commencement de ce sieàcle, Paris, 1742. Moháammad-Kazµem Marvi, Alamara-ye naderi, ed. M.-A. Riahi, 3 vols., Tehran, 1364 Sh./1985. A. Memarian, Farhang-e dehha-ye Èran. Ostan-e Hamadan, Tehran, 1369 Sh./1990. M.-T. Mostafawi, Hegmatana, Tehran, 1332 Sh./1953. Razmara, Farhang V, p. 174. Sazman-e melli-e háefazáat-e at¯ar-e bastani-e Èran, Fehrest-e banaha-ye tarikhi o amaken-e bastani-e Èran, Tehran, 1345 Sh./1966. D. Wilber, Architecture of Islamic Iran. The Il Khanid Period, Princeton, N.J., 1955. Hajj Zayn-al-Abedin Shirvani, Bostan al-siaháa, Tehran, n.d. (PARVIZ AZKAÈ)
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)
